Witjassen zijn mensen

Nogmaals eten

jeroenjansen — Mon, 14 Jun 2010 23:46:29 +0200

De krant staat er regelmatig vol van: kinderen weten niet meer dat melk gegeven wordt door een koe, maar denken dat het gemaakt wordt in een fabriek. Dit is voor veel verontwaardigde mensen reden om op hun achterste poten te gaan staan, maar zonder dat te willen doen is dit een duidelijk resultaat van de plaats die voedsel inneemt in de moderne maatschappij. Koeien lopen nu eenmaal in een weiland en niet door de Hoofdstraat.

Kortom: het is voor de moderne mens lastig om je te realiseren dat ons dagelijks voedsel voor het grootste deel bestaat uit natuurproducten (althans, totdat ‘kweekvlees’ van de grond komt voorlopig nog wel ). Het wordt ons ook niet makkelijk gemaakt: er is steeds minder tijd om te koken en de kant-en-klaarmaaltijden vinden steeds gretiger aftrek: het aanbod varieert van oosterse maaltijden, maaltijdsalades tot de traditionele hollandse pot. Dit heeft grote consequenties: in plaats van moeder-de-vrouw (laten we wel wezen) beslist nu een man of vrouw met een witte jas en een doctorstitel wat er op tafel komt. Wat voor overwegingen zijn er om een gerecht te maken? Wil iedereen hetzelfde als er een gerecht gemaakt wordt?

Eten en het weer: globale en lokale modellen

In een eerdere blogpost heb ik uitgelegd dat een dieet in feite een model is, met als doel om ons gezond te maken en te houden. Een dieet kun je dus zien als een ‘globaal model’: het beschrijft geen individuele gerechten, maar de globale inname van voedingsstoffen, zoals eiwit, vet en koolhydraten. Om een gezond dieet te volgen is het van belang om gerechten te maken die voldoen: de regels voor zo’n gerecht zijn weergegeven in een recept. Zo’n individueel recept is zodanig ontwikkeld dat het past in het dieet: als we de voedselpyramide van het Vlaams voedingsinstituut er nog eens bijpakken, dan moet zo’n gerecht dusdanig gevormd zijn, dat het een solide bouwsteen is van de pyramide. Een recept is dus ook een model, maar dan een lokaal model: het vertelt alleen iets over één gerecht, en houdt geen rekening met die familiezak friet die je er naast eet.

Het verschil tussen globale en lokale modellen is niet voorbehouden aan voedsel. In veel andere aspecten van het dagelijks leven komt het ook naar voren: zo ook bijvoorbeeld in het weer. Zo heerst er in Nederland en Belgie een ‘gematigd zeeklimaat’. In woorden betekent dit:

"De temperatuurverschillen tussen zomer en winter zijn minder groot dan bij een landklimaat, wat erop neerkomt dat het 's zomers relatief koud en 's winters relatief warm is. ... De zeewinden brengen deze temperatuur van de zee naar het land. Over het algemeen zijn de temperaturen mesothermaal (gemiddeld, red.). De zomertemperaturen zijn beduidend lager dan bij een vochtig subtropisch klimaat het geval is."

Op zich zegt deze beschrijving niets specifiek over het weer van morgen. We kunnen het klimaat wel gebruiken om een idee te krijgen over het weer: het gaat waarschijnlijk nu in mei niet sneeuwen en een maanden durende droogte zit er ook niet in. Maar om uit te vinden of ik morgen een paraplu moet meenemen naar buiten, moet ik toch echt naar een lokaal model voor Amsterdam kijken: de weersverwachting van morgen:

“Vanavond en komende nacht is het nagenoeg droog, maar het blijft bewolkt. De noordelijke wind neemt af naar matig en het koelt af tot ongeveer 5 graden. Morgen begint bewolkt, maar in de middag klaart het geleidelijk op. De noordenwind is matig en het wordt circa 10 graden.”

Het verschil is duidelijk: het klimaat zegt niets over de regen en bewolking van morgen, terwijl het weerbericht me weer niks vertelt over of ik beter kokosnoten of radijsjes in mijn tuin kan zetten.

Verschillende recepten voor verschillende doelen
Maar goed, terug naar ons voedsel. De analogie lijkt duidelijk: recepten zijn dus lokale modellen terwijl een dieet ons globaal vertelt wat we moeten eten. Nu eten we natuurlijk niet alleen maar om af te vallen en gezond te blijven (ook al zou het voedingscentrum graag anders zien). We eten ook omdat het heel lekker is. Bovendien, zoals iedere student je kan vertellen is het soms ook een uitdaging om aan het eind van de maand zo goedkoop mogelijk te eten. Zo is in elk recept impliciet een doel verborgen. Afhankelijk van het doel, kan een recept er heel anders uitzien.

De student zal proberen om in het recept zoveel mogelijk goedkope ingredienten te verwerken die te verkrijgen zijn in de supermarkt, als het even kan met de spullen die toch al in de keuken liggen te bederven . De topkok, die geld genoeg kan vragen en waarschijnlijk een directe link met een goed uitgeruste horecagroothandel heeft, kan wat minder op de centen letten en zich wat meer exotische ingredienten veroorloven . De afweging is duidelijk af te lezen aan de receptuur: waar de student kiest voor kant en klare tartaartjes, gaat de topkok een staartstuk van het rund fijn staan te hakken. Waar de student die melige appel die nog op de fruitmand ligt door het gerecht gooien, terwijl de topkok kan kiezen voor kappertjes en ‘banaansjalotten’. Een verborgen doel in de vergelijking van beide recepten is de factor tijd: de topkok heeft de hele dag om een gerecht voor te bereiden, terwijl de student alle zeilen bij moet zetten om de EDT (Effectieve DrinkTijd) te maximaliseren. Zo krijgen we dus twee modellen (recepten) voor effectief hetzelfde gerecht. De reden dat de recepten van elkaar verschillen is dat het doel van hun kookkunsten zo van elkaar verschilt.

Een recept is dus ook een model: net zoals andere modellen (zoals de rechtspraak) bestaat de wet uit twee verschillende delen: er zijn de ingredienten (de basisbeginselen van het gerecht: zonder aardappels geen friet) en daarna komt er een beschrijving van de bereidingswijze: een opsomming van regels om aan het eind van de rit inderdaad het gerecht van het fotootje naast het recept te krijgen.

In de bereidingswijze staan vaak handige tips om het gerecht met een zo hoog mogelijke kwaliteit te bereiden. Vaak zijn dat dingen die iedereen wel weet en daarom ook zo doet. Zo blijkt dat om vlees sappig te houden na het bakken, je ervoor moet zorgen dat je het dichtschroeit. Wanneer je een wetenschapper (of een wetenschappelijk georienteerde kok) een pan en twee kipfilets geeft, zal die je kunnen laten zien dat er juist meer sappen verloren gaan tijdens het dichtschroeien. Een ander mooi voorbeeld van zo’n bereiding is het maken van bouillon: volgens de overlevering moet dat altijd met koud water. De reden daarvoor zou zijn, dat er in vlees eiwitten zitten, die klonteren en de bouillon troebel maken: bovendien sluiten ze alle lekkere stoffen in de porien van het vlees. Wanneer je de tijd eens neemt om bouillon te maken met water van verschillende temperaturen, blijkt deze echt geen effect op de kwaliteit te hebben. Omdat recepten modellen zijn, kun je dus ook altijd bewijzen dat iets niet waard is: je zorgen maken over de watertemperatuur of het snel dichtschroeien van het vlees maakt het recept overmatig ingewikkeld (denk aan het scheermes van Occam! ).

Het onderzoeken van deze ‘oudewijvenwijsheden’ was ooit het vakgebied van de ‘moleculaire gastronomie’. Twee wetenschappers, de Hongaarse natuurkundige Nicholas Kurti en zijn Franse kompaan de chemicus Hervé This stonden aan de basis van dit onderzoek.

Zoals elk wetenschappelijk vakgebied is ook de moleculaire gastronomie in constante ontwikkeling. This en consorten waren vooral bezig om de chemie en natuurkunde van de ons bekende kookkunst te begrijpen, maar hun volgelingen begonnen al met het vernieuwen van koken met chemische en natuurkundige kennis.

Zo blijkt het mogelijk om het patroon van de vluchtige stoffen afgegeven door twee ingredienten met elkaar te vergelijken. Dat blijkt te leiden tot onverwachte combinaties: anijs en blauwe kaas en lever met jasmijn lijken te komen uit de pan van iemand die behoorlijk met zichzelf in de knoop zit: ze komen echter uit de koksmuts van Heston Blumenthal, een redelijk frisgewassen jongen zo op het eerste gezicht, en bovendien ook nog eens een topkok met een grote reputatie die behoorlijk wat schade zou lijden als een combinatie als banaan met peterselie niet te eten zou blijken te zijn http://www.thefatduck.co.uk/ .

In Nederland probeert Pierre Wind, met recepten als dropsoep een beetje het zelfde te bereiken.

Behalve nieuwe (combinaties van) ingredienten, worden er ook veel nieuwe bereidingswijzen ontwikkeld. Één van deze nieuwe manieren is het zogenaamde ‘hydrocolloid’—het vormen van een op water gebaseerde gel van een ingredient met behulp van bijvoorbeeld suiker—en het maken van ijs met behulp van vloeibare stikstof.

Niet alleen diëtisten en doktoren zijn dus bezig met ons dagelijks voedsel, ook koks — hoe innovatiever hoe beter — proberen ons eten constant te vernieuwen en te verbeteren. Ze gebruiken daarbij modellen, net als de diëtist. Het model van de kok verschilt alleen van dat van de diëtist: waar het de diëtist gaat om het geheel van alle voedsel die je op een dag binnenkrijgt, kijkt de kok niet ‘verder’ dan één gerecht (desnoods naar de combinatie van gerechten die een maaltijd vormen). Bovendien is het de diëtist ‘worst’ hoe het eten smaakt, terwijl de kok het weer niets kan schelen hoe gezond het gerecht is: de doelfunctie van hun modellen is helemaal verschillend.

Je bent wat je eet

jeroenjansen — Fri, 16 Apr 2010 21:32:26 +0200

Eten is een van de allerbelangrijkste dingen in het leven. Het is lekker, een bron van energie en vaak ook het moment van de dag dat je met je naasten om tafel zit. Eten is in de eenentwintigste eeuw steeds meer een zaak van lekker en veel geworden, en dat is te merken: het nieuws bericht regelmatig dat we zijn hier met zijn allen veel te dik aan het worden zijn.

Wanneer zijn we nu precies te dik? Hoe kunnen we voorkomen dat we te dik worden? Wat kunnen we er precies aan doen als we dan eenmaal te dik zijn? Op al deze vragen probeert de wetenschap een antwoord te vinden.

Samen met seks en slapen is eten essentieel voor ons bestaan. Zonder eten is er geen leven en een stuk minder dood. Homo sapiens blijft meestal buiten schot, maar eten is bij de meeste andere soorten planten en dieren de belangrijkste oorzaak van overlijden. De mensheid is behoorlijk slecht in eten: het grootse deel van de mensheid lukt het niet om aan genoeg eten te komen. De mensen die wel genoeg hebben, eten dan weer dusdanig veel dat welvaartsziekten als diabetes en hartkwalen tot epidemische hoogte toenemen.

De BMI-index
Wat is dik? En precieser: is iemand te dik? Deze belangrijke vraag is vaak minder makkelijk te beantwoorden dan het lijkt: een groot deel van het antwoord is cultureel bepaald: mensen om ons heen kunnen we nog wel onderverdelen in dikke en dunne, maar het wordt al lastiger om ons te bedenken wat die Rubens toch zag in al die gezette dames. . Bovendien is de 'dikke kont' een graag geziene gaste in de hiphopcultuur . Er was duidelijk een neutrale maat nodig, die niet van middeleeuwse schilderijen of hiphop houdt. Een andere Belg, Adolphe Quetelet, verzon zo'n maat: de Body Mass Index (of Quetelet-index voor de chauvinistische dikkerds onder u). De berekening is heel simpel: deel uw gewicht in kilogrammen door uw lengte vermenigvuldigd met zichzelf. Komt er uit deze berekening een getal tussen 18.5 en 23, neemt u dan maar de auto naar het frietkot. Is het hoger loopt u dan liever.
Het lijkt te mooi om waar te zijn: zien of iemand te dik is door gewoon twee getalletjes te delen. En dat is het dan ook: het interval tussen 18.5 en 23 is gebaseerd op een normale verhouding tussen vet en spieren. De regel geldt dus (helaas) wel voor mij en waarschijnlijk ook voor u als u geen topsporter of topacteur bent (ook al schijnen Australische vrouwen hun ideale man aan te passen tot hij een BMI van 24 heeft). Muhammad Ali was op zijn zwaarst 107 kilo tijdens zijn bokscarriere: hij is weliswaar lang, 1 meter 91, maar vertelt u hem even dat hij daarmee toch een BMI-index van meer dan 29 heeft?

Hier komen we aan bij een aspect van modellen dat ik tot nu toe weinig besproken heb: een model is vaak maar onder bepaalde aannames geldig. De aannames waaronder het model geldig is, zijn zodoende even belangrijk als het model zelf. Deze serie aannames wordt vaak aangeduid met de 'randvoorwaarden' van het model. Vaak worden modelvoorspellingen, zoals die van de verandering van het klimaat in de toekomst, uitgevoerd met een aantal scenario's, die een verschillende mate van economische groei beschrijven. Net zo werkt de BMI-index voor u en voor mij, maar is er voor boksers en rugby-spelers een aanpassing in de regeltjes nodig.

De schijf van vijf
In Nederland en Belgie had in 2006 'slechts' 11% van de mensen een BMI van 30 of meer (dit noemen ze 'Obesitas'). Dus een dikke kans van 89% dat er met uw lijf weinig aan de hand is. Maar: hoe houdt u dat zo?

Hiervoor bestaat er al sinds de jaren '50 een wetenschappelijk model. In Nederland gebruikt het Voedingscentrum hiervoor de 'Schijf van Vijf'. Deze 'schijf' deelt voedingsmiddelen in, in vijf verschillende groepen. Deze zijn:

1. Groente en fruit

2. Brood, (ontbijt)granen, aardappelen, rijst, pasta en peulvruchten

3. Zuivel, vlees(waren), vis, ei en vleesvervangers

4. Vetten en olie

5. Dranken

Elke dag dient men een ingrediënt uit elk van deze groepen te eten. Ieder Nederlands kind leert al sinds de jaren '50 de schijf op de basisschool: hij bestaat al sinds 1953 en wordt nog steeds verbeterd en aangescherpt. Net zoals de BMI werkt de schijf van vijf namelijk niet altijd: een model met zo weinig regels werkt natuurlijk heel goed voor jaren '50 gezinnen met 14 kinderen waar iedereen melkaar tot op het bot moet bevechten voor een stukje vlees. Daarentegen komen we in de 21e eeuw bepaald niks meer tekort. Zoals de BMI niet voor boksers werkt, werkt de schijf van vijf niet meer voor volgevreten 21e eeuwers. De 'randvoorwaarden' van het model moeten dus duidelijker vastgesteld worden: daarom heeft het Voedingscentrum de schijf uitgebreid met vijf 'regels' die je moet naleven als je volgens de schijf eet:

1. Eet gevarieerd

2. Niet te veel en beweeg

3. Gebruik minder verzadigd vet

4. Eet volop groente, fruit en brood

5. Ga veilig met voedsel om

Ook geeft het Voedingscentrum nu hoeveelheden die je elke dag van elk voedingsmiddel moet eten voor een gevarieerde voeding. De Schijf van Vijf is trouwens ook een mooie illustratie van Occam's Scheermes, waar ik het al eerder over heb gehad. Wanneer we de schijf van vijf (een taartgrafiek, 5 regels en totaalhoeveelheden van elk voedingsmiddel) vergelijken met de Vlaamse Voedingsdriehoek van het Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie, zien we dat die veel efficienter is: in de driehoek zijn de totaalhoeveelheden van elk voedingsmiddel eigenlijk niet meer nodig. Wanneer de Vlamingen een totaalhoeveelheid eten per dag definiëren, geeft de grootte van elk partje in de piramide aan hoeveel je ervan mag (Nederlandse regel 1).

De partjes voor groente, fruit, brood zijn groot. Daarentegen zijn de vlakjes van vlees en olie, de belangrijkste bronnen van verzadigd vet, weer erg klein. Hiermee zijn regels 3 en 4 ook verwerkt in de figuur. Door als grootste vlak een 'bewegingsvlak' te maken houden ze weer rekening met regel 2 en zo zijn alle nederlandse hoeveelheden en de regels overbodig. Het Vlaamse model houdt alleen geen rekening met voedselveiligheid, maar met al die frituur uit de Vlaamse keuken is dat misschien wel van minder belang.

Diëten
Maarja als u nu bij die 11% obese Beneluxers hoort, of misschien bij het veel grotere aandeel mensen met een BMI van meer dan 23, dan moet er wat aan gebeuren. Een vaak gebruikte (en enig werkende) oplossing is dan diëten. Met de BMI of met gezonde voeding valt weinig geld te verdienen. Met magische afvaltrucs is dat wel anders: een aantal jaar geleden moesten we nog met zijn allen Montignaccen (gescheiden inname van koolhydraten en vetten), een tijdje later volgden het Atkins dieet (geen koolhydraten meer eten) en het South Beach dieet (beginnen met geen koolhydraten en dan langzaam, maar minder terug laten komen in het eten).

De slimme stap in deze drie voorbeelden is dat het steeds vooral gaat om voedingsstoffen (koolhydraten, vetten) en niet om voedingsmiddelen. Iedereen die zich wel eens serieus bezig heeft gehouden met wat hij of zij eet, weet dat de pakjes en potjes in de supermarkt vaak tjokvol zitten met suiker, vet en andere ongezonde stoffen om het maar eetbaar te maken. Wonder boven wonder blijken de dieetgoeroes daar goed aan gedacht te hebben: van elk van de genoemde diëten zijn in hun tijd producten in de schappen verschenen, die volledig voldeden aan hun (zogenaamd) wetenschappelijke theorieën over de bloedsuikerspiegel (Atkins) en vetopname (Montignac). Zo verdienden ze niet alleen aan de verkochte boeken, maar ook nog eens aan al die etenswaren in de winkelwagens van de dieters. Het mooiste voorbeeld hiervan is een van de oer-dieetgoeroes: John Harvey Kellogg. Deze man richtte een kliniek op bij de Zevende dagsadventisten. Hij behandelde daar lijders aan 'americanitis': inderdaad een niet bestaande en daardoor uitstekend te genezen ziekte. Binnen de kortste keren zat zijn kliniek propvol en alle patienten zaten op een dieet van zijn graanproduct 'Granola'. Dit product was zo populair, dat we de naam Kellogg nog steeds kennen van de cornflakes.

Als we naar de moderne diëten kijken, kunnen we makkelijk met de Vlaamse voedingsdriehoek uitleggen waar het fout gaat: de onderverdeling van de driehoek (en ook de schijf van vijf) in verschillende klassen voedingsmiddelen is natuurlijk niet zomaar gemaakt: brood en vooral aardappelen bestaan vooral uit koolhydraten, terwijl melk en vlees veel vet bevatten. Als je zo'n onderdeel weghaalt uit de voedseldriehoek, wordt hij opeens een stuk instabieler! En dat is natuurlijk het allerslimste van al die diëten: van deze 'crashdieten' val je weliswaar af, ze werken dus, je gooit je lichaam er dusdanig mee overhoop dat je na afloop van het dieet de kilo's er net zo hard weer aan krijgt. Reden te meer om na een tijdje het dieet nog een keer te volgen dus!

Wat echte diëtisten doen is een stuk slimmer, als je de voedingsdriehoek er weer bij pakt. Ze maken de totale oppervlakte van de driehoek gewoon een stuk kleiner. Hoogstens knippen ze van het ene vlakje wat meer af dan van het andere. Zodoende houd je een volledige voedingsdriehoek (krijg je wel genoeg van alle voedingsstoffen binnen) en val je hopelijk toch af!

Lachen Joh!

jeroenjansen — Wed, 27 Aug 2008 00:17:31 +0200

De koning van België komt op bezoek bij koningin Beatrix. Hij zegt: "Jullie maken altijd grappen over Belgen die dom zijn, nu willen wij een keer om jullie lachen." De koningin wil graag goede vrienden blijven met België en stemt dus in met het voorstel. Ze laat een brug midden in de Sahara bouwen en de Belgen lachen zich kapot. Na een jaar komt de koning van België weer op bezoek en hij zegt: "Nou is het leuk geweest, haal nu die brug maar weer weg." Dan zegt koningin Beatrix: "Dat kan niet." De Belgische koning vraagt: "Waarom niet?" Waarop Beatrix antwoordt: "Er zitten drie Belgen op te vissen."

Iedereen kan erkennen dat het voorgaande stukje tekst een 'mop' is: in Nederland heerst het stereotype beeld dat een Belg dom is, net zoals in België de Nederlander bekend staat als een vrek. Wellicht (hopelijk) vinden jullie deze mop nog leuk ook (Belg of niet). Als je de mop leuk vindt, dan is het nog verdomd lastig om kort en bondig uit te leggen waarom deze mop dan wel zo lollig is. De mop op een manier uitleggen dat hij leuk blijft, is al schier onmogelijk. Ook al snappen we er dan misschien weinig van, humor is een van de belangrijkste aspecten van het leven: vergelijkbaar met ademen, eten en seks.

Denk alleen maar aan de tegelwijsheid "een dag niet gelachen is een dag niet geleefd", dat volgens Google bijna 64.000 keer op het internet voorkomt: ter vergelijking komt de concurrerende spreuk "oost west thuis best": nog niet eens de helft van dat aantal keer voor. De klassieker "Van het concert des levens krijgt niemand een program" haalt slechts 9.600 pagina's en het immer populaire "denk niet bij het laatste vel..." blijft steken op een magere 344 pagina's. Kortom, als we de toilettegels mogen geloven is lachen aanzienlijk belangrijker dan je kont afvegen. Alleen nu rest de vraag Wat zorgt er eigenlijk voor dat iets leuk is?

Ik ben bepaald niet de eerste die zich over deze levensvraag buigt: ik bevind me in het gezelschap van klassieke zwaargewichten als Plato en Aristoteles. Aristoteles definieerde 'humor' als een "lelijkheid die niet afstoot": een definitie waar de lol en levensvreugd vanaf spat, alhoewel er in de vertaling van het Grieks via het Arabisch naar het Latijn misschien een enorme kwinkslag verloren is gegaan. Andere filosofische grootheden die zich gedeeltelijk wijdden aan humor waren Kant en Schopenauer. Kant definieerde humor als 'verwachting die nergens op uitdraait': Kant was dan ook niet de leukste thuis, gezien zijn buren hun klok altijd gelijk zetten op zijn middagwandeling (15:30). De humor van humoronderzoekers is er (wellicht ongewild) wel een stuk beter op geworden: de huidige wereldwijde expert op het gebied van humoronderzoek is Salvatore Attardo, een professor aan de Youngstown University in de VS: zoals iedereen meteen kan horen geboren in Anderlecht. Jammer genoeg houdt de lol hier voor een groot deel op.

HUMOR

Al vanuit de Griekse oudheid wordt het verband tussen humor en het evenwicht van de menselijke gezondheid onderkend: De etymologie van het woord 'humor' is dan ook die van het 'humorisme'. Dit klassieke model stelt dat de persoonlijkheid en de gezondheid van elk mens worden bepaald door het evenwicht tussen de 4 humoren, of lichaamsvloeistoffen. De hoeveelheid zwarte gal, gele gal, bloed en slijm bepaalt de gezondheid van de persoon en zijn of haar temperament . De originele betekenis van het woord 'Humor' is in onbruik geraakt met de bijbehorende medische theorie.

Echter, de alomtegenwoordigheid van humor laat zien dat de analogie met de persoonlijkheid en gezondheid niet uit de lucht gegrepen zijn: de Cliniclowns bijvoorbeeld verlichten het lijden van jonge, ernstig zieke patientjes. Bovendien zijn de meest succesvolle reclames ook de lolligste. Neem het overbekende Nederlandse voorbeeld van Centraal Beheer verzekeringen in Apeldoorn: de extreem lollige reclames met hun slogan 'Even Apeldoorn Bellen' waren enorm bekend, ook al kon bijna niemand vertellen dat de reclames van Centraal Beheer waren. De dubbele ironie is dat veel mensen Centraal Beheer nu kennen als dat bedrijf waarvan niemand wist dat die goede reclames afkwamen.

EEN MOPPENMODEL

Dit alles geeft nog geen antwoord op de vraag: wat maakt nu iets 'lollig'? De kern van alles dat humoristisch is, is dat er iets 'niet klopt'. Bijvoorbeeld in het plaatje hiernaast. De uitgang voor 'lastige klanten' van deze drukkerij komt uit in de gracht, wat natuurlijk tegen de verwachting in is: het klopt natuurlijk van geen kanten dat een bedrijf dat iets probeert te verkopen zijn klanten om zeep helpt. Echter, niet alles dat 'niet klopt' is lollig: wat nu als het hetzelfde bord bij een ander, logisch, bedrijf hangt? Een verhuur van duikapparaten zal niet wegkomen met dezelfde grap: hij is simpelweg veel minder lollig in deze, logische context.
Attardo heeft samen met zijn kompaan Raskin (geen Belg) de 'general theory of verbal humor', een soort moppentheorie dus, bedacht. Die voorspelt 5 elementen van een mop:

De Taal: een mop in een taal die je niet kent is ook niet leuk.
De Vertelling: Hoe vertel je de mop?
Het Doel: wie probeer je te kakken te zetten met je mop? Belgen bijvoorbeeld.
De Situatie: Wie doen er in mee, waar vindt ie plaats, et cetera.
Het Logische Mechanisme en de Tegenstelling: hier kom ik later nog op terug.

Wellicht gaat er nu een lichtje branden bij de mensen die mijn eerdere stuk 'de vijf W's' hebben gelezen: dit model lijkt in zijn vorm wel heel erg op de manier waarop krantenartikelen in elkaar zitten! dit zal ik illustreren aan de hand van de mop hierboven.

De Taal is in deze Nederlands. Dat is belangrijker dan het lijkt, om dat het gaat om de tegenstelling tussen Nederland en België. Wanneer dezelfde mop in het Engels verteld zou worden, verstaan heel veel Nederlanders en Belgen het niet en bovendien verstaan heel veel Engelsen het wel, die natuurlijk geen humoristische boodschap hebben aan 'die domme Belgen'.

De Situatie geeft het volledige beeld waarin de mop zich afspeelt. In dit element zijn de vijf W's essentieel, die we al kennen uit de journalistiek. In het voorbeeld hierboven kunnen we het zo invullen:
Wie: De koning van België en de koningin van Nederland
Wat: een verzoek van de koning van België
Waarom: om het herstel van het humor evenwicht tussen Nederland en België te bereiken
Waar: het paleis van de Koningin
Wanneer: voor deze grap niet belangrijk, maar laten we het 'heden' nemen

Het Doel is in deze natuurlijk duidelijk: die domme Belgen! Het feit dat er een doel is, betekent (weliswaar in sommige gevallen impliciet) dat er ook een oorsprong moet zijn. In dit geval is dat 'De Nederlander', belichaamd door onze koningin. Een basisbeginsel van humor is namelijk dat er een (morele) ongelijkheid tussen twee partijen bestaat. In het bruggenvoorbeeld zijn de Belgen de sjaak. Als het de volgende keer over die 'gierige 'ollanders' gaat, dan zijn de rollen natuurlijk omgekeerd!

De Vertelling kennen we ook uit de '5 W's', alleen is die in dit voorbeeld wel helemaal anders. Is het bij een krantenbericht van het grootste belang om het belangrijkste element eerst te noemen, bij de mop is dat allesbehalve zo. Een krantenbericht over dezelfde situatie zou als volgt kunnen gaan:

Algiers - De Brug in de Sahara zal, ondanks het uitdrukkelijke verzoek van de koning van België, niet worden afgebroken. De belangrijkste reden hiervoor is dat er drie Belgen op de brug aan het vissen zijn. De betreffende brug is een jaar geleden door Nederland gebouwd op verzoek van dezelfde koning van België. Aan de oorspronkelijke beweegreden van de brug, het laten lachen van de Belgen om de Nederlanders, is volgens de koning in het afgelopen jaar afdoende voldaan.

In het krantenartikel staan dezelfde 'parameters' als in de mop aan het begin van dit verhaal. Alleen, de manier waarop de parameters aan elkaar gekoppeld worden (de 'modelvergelijking') is volledig anders in het krantenartikel dan in de mop. Het belangrijkste resultaat van het veranderen van de modelvergelijking: het krantenartikel is NIET LEUK!

DE TEGENSTELLING

Bij een mop is het juist de kunst om dat 'waar het hem om gaat', namelijk die drie vissende Belgen pas op het laatst te vertellen: die zijn juist het leukst! De vissende Belgen zijn essentieel voor het lot van de brug, maar vormen een verhaal op zichzelf. Blijkbaar zijn er drie Belgen die zo dom zijn, dat ze niet eens begrijpen dat de brug een grap is om hen aan het lachen te maken. In plaatst daarvan boeken ze een vlucht naar de Sahara om in het zand te gaan zitten vissen! Elke mop is dan ook een combinatie van twee verhalen, waarbij er meestal meer aandacht wordt besteed aan het ene verhaal dan aan het andere. Dat is natuurlijk bij krantenartikelen ook vaak het geval: een auto-ongeluk kan verschillende redenen hebben: vaak eindigt het verhaal van zo'n reden ergens op de tweede rang in het artikel. Pas in de tweede alinea wordt verteld dat een bestuurder teveel had gedronken of te snel reed. De verhouding tussen het tweederangs en het eersterangs verhaal is mooi omgedraaid in de klassieke nederlandse televisieserie "12 steden, 13 ongelukken", waarin uitgebreid de aanleiding tot een verkeersongeluk wordt beschreven. Wanneer in onze mop de vissende Belgen om de hoek komen kijken, komt het 'tweede verhaal' ten tonele. De vissende Belgen kunnen niet zomaar uit de lucht komen vallen, ze moeten op de een of andere manier verbonden worden aan het onderwerp van het hoofdverhaal: de te slopen brug. De twee verhalen worden aan elkaar gekoppeld door middel van het 'Logisch Mechanisme': de visbelgen zitten op de brug en willen er niet af! Het lot van de Belgen is zodoende rotsvast verankerd in het lot van de brug.

De visbelgen zijn niet het enige denkbare verhaal dat verweven zou kunnen zijn met de brug: voor het tweede verhaal kunnen de parameters ook anders ingevuld worden. De sneeuw op de toppen van de hoge atlas zou bijvoorbeeld gesmolten kunnen zijn en de zo ontstane gletsjerrivier zou vervolgens onder de brug door kunnen zijn gelopen. Het zou dan natuurlijk enorm stom zijn om de brug te slopen. Het enige probleem is dat we hier met een mop bezig waren en niet met ontwikkelingswerk! Die rivier is een stuk minder leuk, en dat komt door het laatste (en misschien wel belangrijkste) aspect van het moppenmodel: de Tegenstelling. Lang niet al de door middel van een logisch mechanisme aan elkaar gekoppelde verhalen zijn leuk: kijk maar naar het voorbeeld van "12 steden, 13 ongelukken". Het logisch mechanisme wordt geschikt voor een mop wanneer het aan twee voorwaarden voldoet:

A. De koppeling moet 'mogelijk zijn', op zijn minst in de beleving van de deelnemers aan de mop (de koning, de koningin en de vissers dus) en daardoor ook in het brein van de ontvanger van de mop (u dus): het is fysiek mogelijk dat er 3 stugge Belgen midden in de sahara op een brug staan te vissen en weigeren van die brug af te komen, net zo goed als het mogelijk is dat die rivier onder de brug doorloopt.

B: De koppeling moet niet 'logisch' zijn in het brein van de ontvanger. Ook al willen wij Nederlanders de Belgen graag laten denken dat wij ze dom vinden, over het algemeen zien we ze niet in staat tot het vissen in het midden van de woestijn. Bovendien zien wij onze Koninklijke Hoogheid Beatrix van Oranje niet in staat om de sloop van een brug tegen te houden omdat er nog drie vissers (belgen of niet) op staan.

Hier loopt het voorbeeld met de smeltrivier overigens ook spaak natuurlijk: het zou volkomen logisch zijn voor elke Belg en elke Nederlander om die brug niet te slopen als er opeens een rivier onderdoor blijkt te lopen. De koppeling tussen de gebouwde brug en het smeltende water dat in een rivier onder diezelfde brug doorstroomt is weliswaar stomtoevallig, maar nog geen mop. Voor een mop moet de koppeling zowel aan voorwaarde A als aan B voldoen: pas dan is er sprake van een 'Tegenstelling', die ook wel 'Incongruentie' genoemd wordt.

Door voor het vertellen van een mop een specifieke, strak gedefinieerde modelvergelijking te kiezen met een 'Logisch Mechanisme' en een 'Tegenstelling', krijgt de overgebrachte informatie dus een humoristische lading van een mop in plaats van een droog krantenartikel.

NEUROLOGIE VAN DE MOP

En toch zijn we er dan nog niet: met die 'Incongruentie' is iets raars aan de hand: je zou immers verwachten dat de mens liever niet verward zou raken door allerlei tegengestelde signalen. We laten ons echter met zijn allen vol plezier foppen door de Necker-kubus van Kris Verburgh en we lachen ons op dezelfde manier allemaal kapot om een goede mop. Wat gebeurt er dan tijdens die incongruentie wat zo leuk voor ons is? Een mogelijk antwoord wordt gegeven door een onderzoek uit 2001 naar de neurologische effecten van twee soorten moppen. Beide soorten moppen blijken een apart gedeelte van de hersenen te stimuleren, specifiek voor de impulsen die de mop veroorzaakt: taalmoppen stimuleren bijvoorbeeld het taalcentrum in de hersenen. Beide soorten moppen stimuleren echter de 'mediale prefrontale cortex', het gedeelte van de hersenen dat het beloningsysteem reguleert. Zijn we onszelf door naar moppen te luisteren enorm aan het belonen? Volgende keer de neurologie van de humor.

De vijf W's

jeroenjansen — Wed, 13 Aug 2008 00:13:25 +0200

Wetenschappers zitten vol met ideeën. Hun werk bestaat eruit om iedereen, in het bijzonder hun collega's, ervan te overtuigen dat die ideeën hout snijden. Alleen, net als bij iedereen is het vaak een janboel tussen de oren van de wetenschapper. Als je wel eens geprobeerd hebt om je losse gedachten op papier te zetten, weet je dat dat nog geen makkelijke klus is. Om hun kritische collega's te kunnen overtuigen moeten wetenschappers alleen precies kunnen overbrengen wat ze bedoelen. Ze gebruiken daarom modellen: een uitleg in woorden of (liever) in formules en plaatjes die voldoet aan een aantal regels, zodat iedereen kan begrijpen wat je precies bedoelt. Niet alleen wetenschappers zijn constant bezig met het communiceren met hun publiek, ook journalisten zijn daar druk mee: bijvoorbeeld in de krant. Zouden journalisten dan ook volgens een model werken?
Het is nog niet makkelijk om een voor jou volkomen logisch idee te communiceren met de mensen om je heen. Je wilt bijvoorbeeld laminaat leggen in de huiskamer, maar daar staat een zware kast in die je niet zomaar kunt tillen, maar die toch echt over de drempel moet. Dan kan zich in je hoofd het idee opdoen dat je misschien het (ongelegde) laminaat als bruggetje kunt gebruiken om de kast overheen te glijden. Wanneer je dan alleen aan je vriendin vraagt of ze misschien het extra pak laminaat wil halen, heeft ze echt geen enkel idee wat je van plan bent: daarvoor zul je meer uitleg moeten geven.

MODELLEN

Dit soort situaties is dagelijkse kost voor een wetenschapper: er zit een idee in je hoofd, je hebt een proefje gedaan om te kijken of het idee klopt... en nu?? Om te zorgen dat je collega's kunnen begrijpen wat je idee precies inhoudt, moet je er een model van maken. Een model moet minimaal uit drie onderdelen bestaan, namelijk 1. een set van regels, 2. een uitleg over de relaties tussen deze regels en 3. een indicatie wat de beperkingen van de toepasbaarheid van de regels zijn. Wanneer je als wetenschapper een nieuwe klasse van dieren hebt ontdekt, zeg de 'vogels', dan communiceer je dat naar je collega's als 1. iets wat een snavel heeft, vleugels en twee pootjes heeft en zijn eieren in een nest legt, 2. een dier dat je met een verrekijker kunt zien in het wild, dat vliegend zijn voedsel brengt naar de jongen in het nest en 3. het mag ook een pinguin of een struisvogel zijn, ook al kunnen die niet vliegen.

Omdat iedereen, misschien wel in het bijzonder wetenschappers, mooie verhalen op kan hangen willen collega-wetenschappers altijd het liefst dat je de beschrijvingen zoals ik die daarnet in woorden heb gegeven vervangt door getallen: 1. heet dan de 'parameters' van het model, 2. de 'modelvergelijking' en 3. de 'waarschijnlijkheid' dat het model een juiste beschrijving geeft. In het voorbeeld van de vogels is dat dus het aantal vogels dat geen snavel heeft of niet kan vliegen, of die geen nest bouwen. De kunst van de wetenschap (Ockhams scheermes weer) is nu om het aantal parameters zo klein mogelijk te maken en tegelijkertijd de waarschijnlijkheid van het model groot genoeg te houden, zodat er niet teveel vogels buiten de boot vallen. Zo kun je stellen dat snavels redelijk uniek voor vogels zijn, maar pootjes niet. Die moet je dan dus ook uit je model laten, ook al hebben bijna alle vogels pootjes.

Wetenschappers doen op deze manier heel formeel over het maken van een model, maar elk mens communiceert en heeft dan ook te maken met soortgelijke modellen. Dat kan zowel actief, om zelf iets aan anderen te laten weten, maar ook passief zijn: het luisteren naar anderen.
Iedereen kent wel de communicatie-problemen als je een afspraak met iemand probeert te maken: sommige mensen ratelen maar door over dat ze nog naar de kapper moeten en dat de bus soms vijf minuten later is, zodat je aan het eind vergeten bent waar en wanneer je ook alweer afgesproken hebt. Andere mensen geven niet genoeg informatie, misschien omdat ze niet weten of ze zich eraan kunnen houden. De afspraak blijft daarmee eveneens vaag.

Allebei deze voorbeelden hebben te maken met de hiervoor genoemde onderdelen van een model: een persoon die hoofdzaken en bijzaken niet scheidt, stopt in het 'model' van de afspraak teveel parameters: daardoor ontstaat er een te ingewikkelde modelvergelijking van dwarsverbanden tussen plaats en tijd (is de bus wel op tijd bij de halte?) en de waarschijnlijkheid dat de afspraak op de manier die hij/zij voorstelt doorgaat is maar klein. De persoon die niet genoeg details van de afspraak wil vastleggen zorgt er eveneens voor dat de afspraak vaag wordt en waarschijnlijk misloopt.

JOURNALISTEN

In het dagelijks leven komen afspraken er toch wel ook al zijn ze te vaag of te specifiek. Voor veel mensen is communicatie echt hun beroep: bijvoorbeeld journalisten zijn de hele dag bezig met het communiceren van zeer gecompliceerde gebeurtenissen in het nieuws. Zo'n gebeurtenis moet tegelijkertijd duidelijk en zo beknopt mogelijk in de krant gezet worden: een saai artikel op internet is bijvoorbeeld zo weggeklikt (maar als u dit leest zit ik nog goed). Nu zijn journalisten ook maar gewoon mensen: er zitten enorme ouwehoeren tussen maar ook een stuk introvertere types. Om er nu voor te zorgen dat al die verschillende journalisten een mooi stuk voor in de krant kunnen schrijven is er voor hen ook een model ontwikkeld. Dit model moet ervoor zorgen dat er in een artikel over een moord komt te staan dat het slachtoffer een criminele achtergrond heeft, maar niet dat het tijdens de moord 15 graden was.

Het model wordt erg duidelijk behandeld op het punt voor amateurjournalisten van de 21e eeuw: Wikipedia. Het model heeft 5 parameters, die bekend staan als 'de 5 W's': Wie, Wat, Waar, Wanneer en Waarom. Elk journalistiek stuk dient deze vijf punten aan te stippen: het stuk is niet volledig wanneer er een van deze aspecten ontbreekt. Het 'journalistieke model' heeft ook een modelvergelijking, alleen noemen journalisten dat de 'opbouw' van het artikel.

Om lezers te kunnen informeren en het liefst natuurlijk te 'trekken' naar het artikel begint het vaak met een introductie: de informatie in de introductie wordt later nog herhaald, maar in dit hele kleine stukje staat waar het artikel over gaat, waardoor de lezer kan kijken of hij het interessant vindt. Na de introductie begint het eigenlijke artikel: het uiteenzetten van de '5 W's': overigens hebben sommigen het over 5 W's en 1 H voor 'Hoe': deze hoe bestaat alleen niet op zichzelf en is alleen van belang wanneer het om een 'diepte-artikel' gaat waarin de journalist kan uitwijden. Een essentieel gedeelte van de modelvergelijking bestaat eruit dat de belangrijkste aspecten van het bericht eerst genoemd worden: dus eerst moet gemeld worden dat er een moord gepleegd is (wat) en later pas dat er een getuige was (de derde 'wie' na de dader en het slachtoffer): in een journalistiek artikel behandel je dus niet eerst alle Wat-elementen, daarna alle Waar-elementen enzovoorts zoals je misschien een boodschappenlijstje zou maken met eerst de dingen voor het ontbijt en daarna alle toiletartikelen, maar worden de hoofdzaken van de bijzaken gescheiden. Verder kunnen lezers maar moeilijk grote stukken tekst aan, daarom is het belangrijk om verschillende aspecten van een tekst van subtitels te voorzien.

SUBTITELS

Deze sub-titels zorgen ervoor dat de tekst in handige, overzichtelijke gedeeltes opgedeeld wordt. Verder is het van groot belang dat stukken tekst die letterlijk afkomstig zijn van andere mensen, citaten dus, duidelijk onderscheiden worden van de tekst van de journalist: dat gebeurt vaak door 'aanhalingstekens' te gebruiken. Dat is belangrijker dan het lijkt, omdat journalisten geacht worden neutraal te zijn: bij de citaten hoeft dat natuurlijk niet, want die komen oorspronkelijk niet uit de pen van de journalist. Door de aanhalingstekens wordt de geciteerde tekst eigenlijk buiten het 'model' van het neutrale nieuwsfeit geplaatst en kan het door de lezer zelf op waarde worden geschat. Een klein voorbeeldje: "Ik ben al jaren van de drugs af", verklaarde de al wat oudere rockster waarna hij zijn neus nog eens flink ophaalde.

Citaten in het bijzonder, maar ook informatie die de journalist ergens anders gelezen heeft en vervolgens in zijn eigen woorden heeft opgeschreven, moet altijd van een bronvermelding worden voorzien. Niet alleen doet dat recht aan de originele auteurs, het stelt de lezer (de gebruiker van het model dus) in staat om zelf in te schatten of een gebruikte bron geloofwaardig is of niet: veel mensen zullen een geschiedkundig feit eerder geloven wanneer het uit 'De geschiedenis van de tweede wereldoorlog' van Lou de Jong komt, dan uit 'Asterix de Galliër'.

WAARSCHIJNLIJKHEID

Buiten de structuur van een journalistiek artikel zijn er nog een aantal journalistieke vaardigheden die van belang zijn in de 'modelvergelijking': deze zijn er veelal op gericht om ervoor te zorgen dat 'waarschijnlijkheid' van de inhoud van een artikel vergroot wordt (de waarheid van de inhoud van het artikel dus), of anders door de lezer op waarheid geschat kan worden. Een goed voorbeeld daarvan is de al eerder genoemde bronvermelding. Een misschien nog wel belangrijker principe is dat van de neutraliteit: in een krant worden nieuwsfeiten vaak strikt gescheiden van 'columns' en andere artikelen waarin de schrijvers hun mening geven. De lezer weet dan dat de journalist in deze nieuwsberichten in ieder geval geprobeerd heeft om zijn eigen mening de overhand te laten voeren. Een belangrijke manier waarop hij dit doet is het principe van 'hoor en wederhoor': alle partijen betrokken zijn bij een onderwerp van een journalistiek artikel moeten aan het woord gelaten worden om hun zegje te kunnen doen en om op elkaars verklaringen kunnen reageren. Hoe belangrijk dit principe wel niet is voor het derde onderdeel van het journalistieke model, wordt aangegeven door de laatste zinnen van veel artikelen waarin hete hangijzers worden besproken: 'de tegenpartij was niet bereikbaar voor commentaar'.

Door zich te houden aan het journalistieke model, met zijn W-parameters en de structuur-modelvergelijking, zorgt er voor dat de berichten die wij dagelijks in de krant lezen een duidelijke, beknopte en bovenal waarheidsgetrouwe weergave van de werkelijkheid geven.

'Bestaat God?'

jeroenjansen — Thu, 07 Aug 2008 22:30:26 +0200

In veel maatschappelijke vraagstukken ontstaat er een wrijving tussen wetenschap en religie. Duidelijke voorbeelden zijn de al eerder besproken 'Embryoselectie' en de veel besproken discussie over het lesgeven in 'intelligent design'. Aan de andere kant verschijnen er steeds meer boeken en websites waarin prominente, atheïstische wetenschappers proberen uiteen te zetten waar en hoe mensen die in god geloven 'fout' zitten. Deze wrijving ontaardt vaak in kanonnades van argumenten vanuit wetenschappelijke hoek, beantwoord door een steeds sterkere vasthoudendheid van hun gelovige opponenten. Oke, deze atheïstische wetenschappers en hun religieuze discussiepartners zijn het oneens, maar waarom worden deze debatten tussen 'nette mensen' toch zo verhit? Spelen alle discussiepartners wel hetzelfde spelletje?
Een van de belangrijkste martelaren van wetenschappelijke strijd tegen het georganiseerde geloof was natuurlijk Galileo Galilei. De 'belachelijke' notie dat de aarde rond de zon zou draaien kwam hem op huisarrest opgelegd door de Inquisitie te staan, die tot zijn dood zou duren. Het voorbeeld van Galileo wordt dan ook vaak gebruikt door wetenschappers om op de gevaren van het religieuze dogma op het vrije, wetenschappelijke denken te wijzen.

Anno 2008 is de invloed van de kerk op de maatschappij (dus ook op de wetenschap) een stuk minder groot en dat is te merken. De vooraanstaande bioloog Richard Dawkins heeft een boek geschreven genaamd 'God als Misvatting' (the God Delusion), dat minitieus beschrijft hoe fout mensen die in god geloven het wel niet hebben en waarom dan wel niet. Dawkins staat dan tegenwoordig ook niet alleen bekend als vooraanstaand bioloog maar ook als prominent atheïst. Hij staat overigens allesbehalve alleen, getuige de enorme populariteit van het atheïstische wetenschapsblog 'Pharyngula'. Dat Galileo al een tijdje dood is, blijkt wel uit het antwoord van de kerk: geen eenzame opsluiting voor Dawkins, maar in plaats daarvan de oorverdovende stilte.

DISCUSSIE

Dawkins vertelt zelf in zijn boek hoe hij regelmatig voor religieus-wetenschappelijke discussies wordt uitgenodigd. Daarin krijgt hij steevast hetzelfde antwoord van zijn religieuze discussiepartners: godsdienst is godsdienst en wetenschap is wetenschap en dat zijn twee verschillende dingen die je niet kunt verenigen. Aangezien God boven alles staat kun je hem niet wetenschappelijk toetsen (volgens Dawkins' opponenten): Dawkins zelf gebruikt dan ook grote delen van zijn boek om de argumenten van degenen die dat wel hebben geprobeerd onderuit te halen (deze argumenten staan hier samengevat).

Dawkins speelt een interessant spel waarin hij met wetenschappelijke argumenten probeert het bestaan van een god te ontkrachten. Centraal in zijn redenering staat, dat hij weliswaar niet kan bewijzen dat god niet bestaat maar dat hij op basis van argumenten het bestaan van god extreem onwaarschijnlijk kan maken.

Dit is namelijk de kern van elke wetenschappelijke redenering: het verzinnen van een toetsbare theorie die zo simpel mogelijk is en de observaties zo goed mogelijk verklaart. Theorieën die te maken hebben met het ontstaan van het leven (zoals de big-bang theorie) beschrijven erg goed wat we nu nog van het onstaan van het heelal kunnen terugvinden. Die theorie is dus hoogstwaarschijnlijk waar, ook al was niemand erbij om onomstotelijk te verklaren dat de 'big bang' echt heeft plaatsgevonden. Net zo stelt Dawkins dat god waarschijnlijk niet bestaat, omdat zijn bestaan niet nodig is om met onze 'wetenschappelijke modellen' zoals de big bang en de evolutietheorie de wereld om ons heen te verklaren.

GOKSPELLETJE

En precies bij deze 'waarschijnlijkheid' loopt de discussie met zijn religieuze tegenstrevers spaak: om het verbale 'spel' van Dawkins mee te spelen, wat elke discussie natuurlijk in de basis is, moet iedereen natuurlijk wel met dezelfde regels spelen. Poker is alleen maar leuk als iedereen bij een goede hand in principe dezelfde prijs kan winnen. De 'handicap' bij golf is misschien de uitzondering die de regel bevestigt (voor zover golf een leuk spel is natuurlijk). Bij het spel genaamd "Bestaat god?", is de mogelijke winst echter niet gelijk voor de atheïstische wetenschapperen de gelovige.

Het spel "Bestaat god?" is een gokspelletje voor minimaal twee en maximaal 6,5 miljard deelnemers. Laten we ons nu beperken tot twee, die bij het binnenkomen door de deur allebei kleur hebben moeten bekennen: bestaat god of niet? Een van de deelnemers kiest voor 'wel' en de ander voor 'niet'.
Voor degene die 'niet' heeft gekozen, zijn beide keuzes even veel waard: het enige dat hij wil is gelijk krijgen om het spelletje te winnen. Daar heeft hij nou eenmaal, volgens wetenschappelijke argumenten, meer kans op als hij 'god bestaat niet' kiest. Voor de deelnemer die wel in god gelooft is de waarde van beide keuzes echter duidelijk verschillend! Bestaat god inderdaad niet dan is er relatief weinig aan de hand: hij heeft ongelijk en dus alleen maar het spelletje verloren als hij 'god bestaat' zou kiezen. Bestaat god wel, dan is er een stuk meer aan de hand. Dan zal de keuze 'god bestaat niet' betekenen dat hij in het hiernamaals naast zijn opponent mag zitten om met blote handende gloeiende kolen rond de troon van Lucifer om te scheppen, nog kreunend van de drie maanden radbraken die hij net achter de rug heeft. De correcte keuze 'god bestaat' betekent voor de gelovige echter dat hij na zijn dood gedachteloos gevleid op een wolk aan een harp mag plukken onder het naar binnen werken van reusachtige trossen vol met de meest sappige druiven. Ook al is het voor de gelovende deelnemer redelijkerwijs slimmer om voor 'god bestaat niet' te kiezen, de kleine kans dat hij het dan fout zou hebben heeft dan niet te overziene consequenties: hij kiest daarom voor 'god bestaat'.

Het is duidelijk: als het goed gaat en ze het spelletje winnen, zijn beide deelnemers even gelukkig. Het verschil zit hem erin wanneer ze verliezen. Voor de ongelovige is daar overheen te komen, voor de gelovige echter iets waar maar moeilijk overheen te komen valt: de ongelovige wil eigenlijk zeker weten dat de goede keus maakt, terwijl de gelovige zeker wil weten dat hij niet de verkeerde keus maakt.

GOED OF FOUT

En dat is weer iets dat wetenschappers kunnen begrijpen: onzekerheid ligt dus aan de basis van elk wetenschappelijk onderzoek, alleen verschillende wetenschappers gaan daar anders mee om. Als een bioloog een lijst wil maken met alle groene vogels en er glipt toevallig een merel tussen, zal hij zich daar waarschijnlijk wanneer hij daar achter komt eerst hard voor zijn kop slaan, maar er daarna zijn schouders over ophalen. Aan de andere kant zal een onderzoeker in een kernreactor er te allen tijde voor zorgen dat er absoluut niets mis kan gaan.

Dit keuzegedrag, waarbij van tevoren aan een goede of een foute keus een groot gewicht toegekend wordt, is heel erg menselijk en komt dan ook veel buiten de wetenschap voor. Er zijn problematische voorbeelden, zoals vliegangst waarbij het minimale risico dat er iets misgaat in een vliegtuig enorm serieus wordt genomen. Meer positieve voorbeelden zijn er echter ook: neem bijvoorbeeld de loterij! Redelijkerwijs kun je aannemen dat je de jackpot nooit zult winnen, maar miljoenen (waaronder waarschijnlijk ook enorm veel atheïsten) doen er toch iedere maand weer aan mee!

Dawkins (of willekeurig welke andere ongelovige) zal dus niet "Bestaat God?" moeten spelen, maar een ander spel moeten verzinnen om alleen al aan een discussie met een gelovige te beginnen. Wat dit spelletje dan wel zou moeten zijn, weet ik op dit moment ook niet: misschien dat de gelovigen Dawkins kunnen helpen met het verzinnen van de nieuwe spelregels?

(Overigens zijn er erg veel religieuze wetenschappers. Hoe die hun wetenschappelijke inborst verenigen met hun geloof in god is een persoonlijke aangelegenheid waar ik hier niet op in ben gegaan)

Survival of the fittest

jeroenjansen — Mon, 28 Jul 2008 14:12:27 +0200

In het zweet des aanschijns staan ze daar, zich slechts door constant op topniveau te presteren handhaven kunnend. Het product van jarenlange training, onversneden talent en een explosieve mix van vechtlust en scoringsdrang. Welhaast stoïcijns bezien zij de concurrentie, zich slechts bekommerend om hun eigen prestaties.

Is dit nu een beschrijving van een zich op de komende olympische spelen voorbereidend sportteam of van een groep jonge dynamische wetenschappers? Beiden zijn bezig met grensverleggende prestaties, maar wetenschap is duidelijk ook anders dan topsport.

De dikke Van Dale geeft als definitie voor “sport”:

(lichamelijke) bezigheid ter ontspanning of als beroep met spel- of wedstrijdelement waarbij conditie en vaardigheid vereist zijn

En voor “wetenschap”:

het systematisch geordende geheel van het weten en van de regels waarmee verdere kennis verkregen kan worden

Zo op het eerste gezicht lijken beide definities moeilijk verenigbaar: ik heb zelf al de vrijheid genomen om lichamelijke tussen haakjes te zetten: zowel om mijn komende verhaal geloofwaardiger te maken als om te voorkomen dat ik de volledige schaak/dam/go/bridge- en overige denksportwereld (terecht) over mij heen krijg.

Bovendien is de definitie van sport weliswaar taalkundig bruikbaar, het vertelt niet waaraan iets moet voldoen om een sport te zijn: is poker een sport? En muziek maken? In het kort zijn er volgens mij voor een sport drie vereisten: 1. een wedstrijdelement: je speelt tegen elkaar, 2. een score: er moet een getal zijn waaruit naar afloop blijkt wie de wedstrijd heeft gewonnen en 3. spelregels, waaruit blijkt wie er wanneer scoort. Volgens deze definitie is voetbal, maar dus ook een hondenshow een sport. Met zijn tweeën de hond uitlaten is dat dus niet.

Verder voldoet de definitie van wetenschap ook maar matig: hij gaat zowel voorbij aan de mondialiteit van de wetenschap zoals hij al decennia bestaat, als aan de innerlijke geldingsdrang die elk mens in zich heeft. Beide definities worden al wat meer vergelijkbaar wanneer ik de vrijheid neem om zelf de omschrijving van het lemma “wetenschap” wat uit te breiden:

“wetenschap”:

het systematisch geordende geheel van het weten en van de regels waarmee verdere kennis verkregen kan worden terwijl iemand die je nauwelijks kent op een willekeurige plek op deze aarbol op dìt moment dezelfde kennis probeert te verkrijgen

Het lemma “wetenschap” uit de Van Dale stamt duidelijk nog uit de tijd dat de een zoon (of dochter! ) uit een eeuwenoud adellijk geslacht met 8 achternamen ‘wel van vlinders hield’ of 'altijd maar met flesjes kleurige vloeistof in de weer was' en, waarschijnlijk belangrijker, absoluut niet met een geweer en ander legertuig om kon gaan. Zulke figuren legden zich dan toe op 'de natuurfilosofie', iets wat pas later 'wetenschap' zou gaan heten: twee volledig willekeurige-en vooral obscure-voorbeelden zijn Antoine Ferchault de Reaumur en de Duitse graaf Alois von Beckh Widmanstatten. Wetenschap was dus lange tijd voorbehouden aan de adel of de 'upper class'. Het wetenschappelijke wereldje was maar heel klein en de wetenschappelijke disciplines bestonden nog niet: kijk maar eens naar de breedte van ontdekkingen van Ferchault, zowel in de insectenkunde als de uitvinding van een proces in de productie van staal. Dit selecte en vooral gegoed clubje was trouwens ook niet vies van het nodige gekibbel: vanaf het begin is het 'wedstrijdelement' een centraal gegeven in het wetenschappelijke onderzoek.

COMPETITIE

Een voor biologen overbekend voorbeeld van omstreden competitief gedrag is dat van Gregor Mendel, de vader van de genetica: hij ontdekte dat bij het kruisen van erwtenplanten precies een kwart van alle planten geel was. In de wetenschap is nooit iets precies (zie mijn eerdere stukje over embryoselectie). Er was een andere wetenschappelijke zwaargewicht voor nodig, Ronald Fisher, om met de resultaten van Mendel aan de gang te gaan en statistisch te laten zien dat Mendel de resultaten die zijn theorie zo goed beschreven helemaal niet had kùnnen behalen. Mendel, of zijn assistent die ook vaak wordt 'beschuldigd', had kort door de bocht gezegd dus ergens een beetje lopen goochelen om de waarheid naar zijn eigen hand te zetten. Overigens ontwikkelde Fisher in het proces de 'variantieanalyse': het hulpmiddel waarmee wetenschappers nu in een getal kunnen uitdrukken hoe waarschijnlijk hun observaties zijn. Zodoende zorgde de competitiedrang van Mendel (alhoewel zijn exacte beweegredenen voor deze 'scheve schaats' nooit zijn opgehelderd) indirect voor rasse schreden voorwaarts in de wetenschap.

Ook de andere biologische 'godheid' Charles Darwin was niet van onbesproken gedrag: toen hij op het punt stond om met zijn nu wereldberoemde evolutietheorie op de proppen te komen, nam zijn collega Alfred Wallace contact met hem op om de theorie gezamenlijk te presenteren en stuurde hij gelijk zijn eigen boekje mee, waarin dezelfde theorie al overduidelijk stond uitgelegd. Darwin ging niet meteen in op dit verzoek en hield Wallace aan het lijntje, terwijl hij als een razende furie zelf zijn eigen theorie opschreef en publiceerde in een boek: een hoog spel tussen twee intellectuele grootheden waar boeken over zijn volgeschreven. De evolutietheorie is nu van Darwin en Wallace is nu de bekendste verliezer uit de wetenschap.

In de tijd van Mendel en Darwin was de wetenschap al lang niet meer voorbehouden aan de adel, maar nog wel het terrein van de gegoede burgerij: het zou tot de roemruchte sixties duren voor alle lagen in de maatschappij emancipeerden, wat duidelijk zichtbaar was in de hoeveelheid mensen die zich met wetenschap bezig hielden. In de periode 1975-2006 is het aantal Assistenten in Opleiding (het 'beginnersnivo' voor wetenschappers) in de Verenigde Staten gestegen van 202 duizend naar 350 duizend . Dat zijn bijna 75% meer jonge, ambitieuze jongens en meisjes die de kennis wel even systematisch komen ordenen. Meer competitie dus!

Maar... een duidelijk verschil tussen sport en wetenschap is toch wel het scoren: in de sport gaat het om keiharde doelpunten of de snelste tijd, terwijl het in de wetenschap toch meer lijkt te draaien om vage theorieen en onbegrijpelijke formules. Nu vinden de meeste ministers, beleidsmakers en (ook al zullen ze het niet snel toegeven) veel collega-wetenschappers al die theorieen ook maar vaag. Nu is het echter zo dat die theorieen niet zomaar ergens rondzweven, maar moeten worden opgeschreven. Dat gebeurt door ze te publiceren in wetenschappelijke tijdschriften. Die tijdschriften zijn er in verschillende maten: sommige richten zich op een beperkt geografisch gebied (bijvoorbeeld het 'Romanian Journal of Physics' ) of op een beperkt wetenschappelijk vakgebied (zoals het tijdschrift 'Agricultural and Forest Meteorology') dat zich richt op het effect van klimaat op landbouw en bossen): het publiek van dit soort tijdschriften is dan ook navenant klein . Aan de andere kant van het spectrum bevinden zich de tijdschriften die zich op een wereldwijd publiek richten en bovendien niet op een specifiek vakgebied: de meest bekende hiervan zijn Science en Nature. De artikelen in deze bladen worden natuurlijk gelezen door heel veel wetenschappers en veel van het wetenschapsnieuws uit de kranten is ook afkomstig uit publicaties in deze bladen. Voor wetenschappers is het nu ook zaak om hun onderzoek zo veel mogelijk in zo populair mogelijke bladen te publiceren, net zoals het voor sporters belangrijker is om aan de Olympische Spelen mee te doen dan aan de open Drentse kampioenschappen.

Maar wat is nu de maat voor de populariteit van een tijdschrift? Bij kranten is dit de oplage (het aantal gedrukte exemplaren), maar wegens technische redenen is dit bij wetenschappelijke bladen blijkbaar geen goede maat. Reden voor de wetenschapper Eugene Garfield om de 'impact factor' te bedenken: een score voor de populariteit van elk wetenschappelijk tijdschrift, gebaseerd op het aantal malen dat andere wetenschappers refereren aan het werk beschreven in dat tijdschrift. Garfield verzon dit nummer in al zijn onschuld om het 'voortschrijden van de wetenschap' beter in kaart te kunnen brengen. Als een soort 'kernsplitsing' werd dit krachtige wapen al snel ingezet tegen wetenschappers zelf, door ze keihard op hun prestaties af te rekenen met dit getal. Garfield is dan ook vereerd met de grootste anti-eer die een wetenschapper kan verkrijgen, de totale vergetelheid. Dit terwijl Garfield ook aan de wieg stond van een van de meest geliefde gereedschappen van de wetenschapper: Web of Science, een internet-database waar bijna alle wetenschappelijke artikelen ter wereld met een korte beschrijving gearchiveerd zijn.

Goed: wetenschap is dus al bijna een echte sport, met flink wat bloedstollende competitie en ook nog eens een waterdicht scoresysteem. De vergelijking loopt alleen spaak bij de laatste vereiste van een sport: de gezamenlijke spelregels waarmee tot scoren gekomen wordt. Goed: elk wetenschappelijk tijdschrift heeft regels en toetsing om te bepalen of een artikel gepubliceerd wordt of niet, maar zo'n artikel is niet zozeer het spel, maar meer een manier om het spel te kunnen spelen: het is niet een buitenspelregel, maar meer het gras waarop de wetenschapper kan scoren. Spelregels zijn natuurlijk essentieel in elke sport: als je met een hockeystick het voetbalveld oploopt wordt dat waarschijnlijk niet echt gewaardeerd en het nemen van een strafcorner kun je wel helemaal vergeten. Wanneer wetenschappers hun 'sport' beoefenen schrikken ze niet van een hockeystick, zelfs als ze die (nog) niet kennen. Sterker nog, ze zullen je vragen of je je rugbyende neefje en je buurvrouw met haar volleybalteam ook mee kunt nemen.

Wetenschap is weliswaar competitief, maar een van de belangrijkste manieren om de competitie voor te blijven is een nieuw vakgebied (lees: een nieuwe sport) verzinnen, waar jijzelf dan natuurlijk meteen de beste in bent! Sporters kunnen dat niet zomaar doen: op het EK voetbal kan Marco van Basten niet zomaar ineens bedenken dat ze kopbal gaan spelen, omdat de buurjongen van Rafael van der Vaart een hele harde schedelpan blijkt te hebben. In de wetenschap is dat geen enkel probleem: als een wetenschapper altijd in dezelfde koffiehoek zit als een collega, die iets nieuws kan dat hij kan gebruiken, staat niets hun een samenwerking in de weg. Waarschijnlijk is het hele vakgebied van de al eerder genoemde Forest Meteorology dus ook alleen maar ontstaan omdat een weerkundige eens een avondje gezellig heeft geborreld met een wetenschapper die zich bezighield met bossen. Zo bestaat er een heel scala aan wetenschappelijke combinaties, zoals planten-neurobiologie, bio-informatica en statistische fysica , waarin wetenschappers hun eigen kennis samenbrengen met die van wetenschappers in een andere wetenschappelijke discipline en zo het geheel van weten opnieuw te te ordenen en zo de kennis te vergroten.

Je ziet verschillen altijd het best als het nu eens een keer niet goed gaat: als je uitgeschakeld wordt op het EK zeg je tegen je collega: "Ach over vier jaar proberen we gewoon nog een keer hetzelfde." Wetenschappers zeggen na een mislukt experiment: "Ach joh, morgen proberen we gewoon wat anders: laten we een biertje gaan halen."

Scheermessen en Supermodellen

jeroenjansen — Wed, 23 Jul 2008 09:57:11 +0200

Eigenlijk is de wetenschap dus niets meer dan het maken van modellen van de wereld om ons heen. Of het nu gaat om atomen, het weer of om beursvoorspellingen: wetenschappers proberen de wereld te begrijpen door hem te idealiseren. Omdat de wereld al ingewikkeld genoeg is, komt dat idealiseren vaak neer op versimpelen. Maar versimpelen we niet veel meer (onwetenschappelijke) dingen om ze idealer te maken?

SCHEERMES

Er staat 1 man aan de basis van het principe van “hoe simpeler hoe beter”. Dat was William of Ockham, een monnik die al in de 14e eeuw zijn “scheermes” presenteerde: entia non sunt multiplicanda praeter necessitate. In goed Nederlands kun je dat vertalen als Men moet de gepostuleerde objecten binnen een hypothese niet zonder noodzaak verveelvoudigen. Het is duidelijk dat de vertalers zelf in ieder geval liever niet aan dit principe voldeden: ikzelf vind dat de lading het beste gedekt wordt door je moet de dingen niet nodeloos ingewikkeld maken.

In de 14e eeuw werd je met dit soort tegelwijsheden dus een wereldberoemde wetenschapper. Zo’n uitspraak werd dan tot in den treurnis herhaald, tot het in de 21e eeuw aangekomen echt één van de wetenschappelijke basisbeginselen is waar geen student, wetenschappelijk medewerker of professor omheen kan. Het lijkt allemaal klaar als een klontje met die versimpeling. Alleen zit er wel een behoorlijk scherp kantje aan dit scheermes: volgens dit beginsel hoeft een verklaring (een model dus) niet persé waar te zijn, als hij maar simpel en begrijpelijk is en de observaties goed beschrijft.

Dit scheermes-principe heeft al tot aardig wat wetenschappelijke juweeltjes geleid. Bijvoorbeeld het periodieke systeem der elementen van Mendelejev: als de chemische elementen in bepaalde rijen en kolommen geordend worden, bleken er een aantal wetmatigheden te ontstaan die vantevoren niet doorzien werden! Mendelejev zijn periodiek systeem had echter in zijn tijd behoorlijk wat concurrentie: van een ‘elementenschroef’ tot een 'driehoekmodel'. Geen van deze alternatieven bleken echter simpeler te zijn of de werkelijkheid beter te verklaren. Daarom leren we nu allemaal het periodiek systeem der elementen op de middelbare school. Alleen Ockham zijn scheermes vertelt ons, dat we nog steeds niet weten of de periodieke tabel klopt. Niemand kan alleen iets simpelers bedenken.

SUPERMODELLEN

Modellen, al zijn ze wat minder wetenschappelijk dan het periodiek systeem zijn overal om ons heen: maar geldt het scheermes net zozeer voor deze echte modellen? Omdat wetenschappers vol lof kunnen spreken over de ‘schoonheid’ van zo’n supersimpele verklaring, is het leuk om de vergelijking eens te maken met de schoonheid om ons heen: bijvoorbeeld die van de supermodellen in de bladen en op tv. De vrouwen en mannen waar wij allemaal toe aangetrokken zouden moeten worden. Volgehangen met de mooiste kleren en de duurste parfums, door modegiganten die maar hopen dat iets van de schoonheid van de modellen afgeeft op de stof zodat zij weer meer kleren kunnen verkopen.

Juist deze supermodellen laten zien dat de hang naar simpelheid van Ockham niet alleen een mooi filosofisch principe is, maar ook erg diep in de menselijke natuur verborgen is: zo worden mensen meer aangetrokken door mogelijke partners met een symmetrisch gezicht.

Veel supermodellen zijn dan ook perfect symmetrisch geschapen, getuige onderstaande foto (links voor de duidelijkheid). Ter illustratie, de ‘normale’ jongen rechts bedoelt het weliswaar allemaal goed, maar is allesbehalve symmetrisch. Een populaire verklaring voor de voorkeur voor symmetrische gezichten, is dat deze meestal horen bij gezonde individuen: dus bij gezonde nakomelingen. Een andere mogelijke reden is meer omstreden, maar juist in deze context erg interessant: het visueel verwerken van symmetrische gezichten kost namelijk minder moeite. Daarom zijn symmetrische mensen ‘easier on the eye’ en dus aantrekkelijker: eigenlijk een vermomd scheermes dus! Overigens voor Ockham wel een scheermes waar hij zelf minder blij mee zou zijn geweest, getuige zijn tekening.

DE PUKKEL VAN SARAH

De showbizzminnende wereld stond de afgelopen week echter op zijn kop: Sarah Jessica Parker, vooral bekend van haar hoofdrol in de serie ‘Sex and the City’, heeft haar pukkel weg laten halen. Het is namelijk zo dat supermodellen ook niet bepaald perfect zijn, maar eerder perfect worden gemaakt. Foto’s van modellen en andere beroemdheden in bladen gaan meestal onder het digitale mes bij een fotoretoucheringsprogramma voor publicatie. Ze worden dan ‘gephotoshopt’ en zo ontdaan van al hun rimpeltjes en vervelende pukkels. Wanneer dit gedaan wordt bij Sarah Jessica Parker, is het resultaat er ook naar: de Sarah Jessica Parker links is een ontzettend aantrekkelijke vrouw, maar haar tweelingzus rechts ziet er toch net wat ‘makkelijker te verwerken’ uit of niet? De rechter-Sarah voldoet in ieder geval een stuk beter aan mijn ‘model’ van een aantrekkelijke vrouw.

Wat nu echter zo interessant is aan deze ‘photoshop’ - ervan uitgaande dat u Sarah Jessica Parker kent uit de hitserie ‘Sex and the City’ - is dat de pukkel op haar kin haar handelsmerk was. De linkerfoto is dus veel meer herkenbaar als Sarah Jessica Parker. Er zijn legio voorbeelden van pukkels en moedervlekken bij beroemdheden: de bekendste moedervlek is natuurlijk die van Marylin Monroe.

Toch raar dat zulke beroemdheden. die het toch zo van hun uiterlijk moeten hebben, het nalaten om die moedervlekken te laten verwijderen en zo symmetrischer te worden. In de biologie betekent zoiets dan vaak dat die moedervlekken dan een bepaald doel dienen. Wat zou dat doel dan zijn?

Misschien zit dit ‘doel’ wel in een eerdere opmerking verscholen: de geretoucheerde Sarah Jessica Parker was duidelijk minder herkenbaar dan de originele foto. Misschien hebben we wel een ‘model’ in ons hoofd voor schoonheid in het algemeen en vinden we daarom de linkerjongen aantrekkelijker dan de rechterjongen. Maar misschien zitten de moedervlekken van Sarah Jessica Parker en Marilyn Monroe er wel om te zeggen: “Hallo jongens, ik ben geen gewone huistuinenkeukenschoonheid! Ik ben andere koek!”. Dan is het als ‘onbetekenende’ schoonheid als de linkerjongen belangrijk om symmetrisch en dus aantrekkelijk te zijn, maar voor schoonheden uit de buitencategorie als Marilyn Monroe nèt even belangrijker om herkenbaar te zijn door een vlekje. Deze kleine afwijking van de symmetrie kan er dan voor zorgen dat we een apart ‘mini-model’ voor Marilyn Monroe in ons hoofd kunnen maken, dat volledig buiten de gebruikelijke criteria van aantrekkelijkheid staat. Met het periodiek systeem kun je heel goed het aantal covalente bindingen voorspellen die koolstof, zuurstof en waterstof met elkaar kunnen vormen, maar met datzelfde periodieke systeem kun je niet voorspellen of Marilyn Monroe een aantrekkelijke vrouw is, terwijl ze toch grotendeels uit die drie elementen opgebouwd is. Op een soortgelijke manier is de aantrekkelijkheid van Marilyn Monroe—haar biografie is die van een manipulatieve, zelfdestructieve lellebel—niet te vatten in de standaardcriteria van schoonheid, terwijl zij toch onmiskenbaar één van de allergrootste schoonheden ooit is geweest. Of haar moedervlek daar een oorzaak of een gevolg van is wil ik hierbij wel in het midden laten.

Al met al is dit natuurlijk een behoorlijk getheoretiseer om zoiets banaals als de moedervlekken van Sarah Jessica Parker en Marilyn Monroe. Het laat wel zien dat simplificatie niet alleen een wetenschappelijk beginsel is, maar iets dat diep in onze maatschappij en onze biologie geworteld is. Het geeft aan dat "Jip-en-Janneketaal" in de politiek niet noodzakelijkerwijs een papegaaienroep van een stelletje analfabeten is, maar iets waar we met zijn allen gewoon een diepe biologische drang naar hebben. Het geeft aan waarom er altijd rijen in de MacDonalds staan. Als er dan ècht een keer iets ingewikkelds uit te leggen is, of als er dan een keer ècht iets te vieren valt, dan maken we graag een uitzondering en gaan we voor iets ingewikkelders.

Wat Ockham er allemaal van zou vinden? Nouja, in ieder geval blijkt uit zijn andere bekende uitspraak over smaak valt niet te twisten dat zelfs een bekend wetenschapper de plank wel eens stevig mis kan slaan.

'De Model-maatschappij'

jeroenjansen — Tue, 15 Jul 2008 09:31:00 +0200

Het is enorm lastig om een beknopte definitie van wetenschap te geven, die tegelijkertijd alle denkbare disciplines bestrijkt. De eerste beschrijving die ik zo kan verzinnen is die van het maken van een 'model' van de werkelijkheid. Wetenschappers zijn dag in dag uit bezigmet het beschrijven van de dingen die zij observeren en zijn pas echt blij als zij, met hun 'model' van de werkelijkheid kunnen voorspellen wat er gaat gebeuren. Nou zijn modellen niet uniek in de wetenschap: de hele maatschappij zit er eigenlijk vol mee. Het wordt pas echt interessant als juist deze 'modellen' niet meer voldoen.

GESCHIEDENISBOEKEN

De verhalen die beschreven staan in willekeurig welk geschiedenisboek vormen samen niet de werkelijkheid zoals die daadwerkelijk gebeurd is: 'de winnende coach heeft altijd gelijk' is een vaak gebezigde uitspraak in het voetbal, maar is niet minder geldig voor de wereldgeschiedenis. Elke partij in een conflict geeft vaak een rooskleuriger beeld van haar eigen rol en dikt de negatieve kanten van de tegenpartij net even wat aan. Zo is de geschiedenis eigenlijk een ‘model’ geworden van de werkelijkheid in het verleden.

Net zo zijn chemici, biologen, aardrijkskundigen, ingenieurs en ga zo maar door bezig met het maken van hun beeld van de werkelijkheid: de ontdekking van de klimaatverandering, de hypotheek-crisis en marker-genen voor borstkanker zijn allen het resultaat van het samenvatten van heel veel meetresultaten (wetenschappers noemen dat bijna allemaal ‘data’) in een wiskundige en vaak statistische beschrijving van de werkelijkheid, namelijk het model. Dat model, uitgedrukt in woorden of in wiskundige formules, gebruikt de wetenschapper vervolgens om zijn ideeën te communiceren met zijn of haar collega’s. Die modellen staan meestal niet buiten kijf: wetenschappers worden immers door ons allemaal betaald om het erg met elkaar oneens te zijn, en door veel met elkaar te discussieren onze kennis te vergroten. Modellen kun je, net als auto’s, opbouwen uit honderden mogelijke onderdelen. Die onderdelen passen dan ook nog eens op vele verschillende manieren in elkaar. Bovendien kun je vaak, wederom net zoals met auto’s, vaak niet zeggen welk model beter is: de ene auto is comfortabeler of zuiniger,terwijl de andere weer sneller is. Veel van de discussies tussen wetenschappers gaan dan ook over de data die ze hebben gebruikt in hun model of over de manier waarop ze die data hebben gebruikt, de ‘methode’.

Het is dan natuurlijk ook meteen mogelijk om een model van bijvoorbeeld klimaatverandering te bekritiseren op de gebruikte methode;of op de gebruikte data, die geselecteerd zou zijn op het aantonen van deklimaatverandering. Zo ontstaat er een discussie, waar geen van de beide deelnemers waarschijnlijk ooit door de ander worden overtuigd, maar daaruit vroeg of laat weer een consensus: een ‘model’ waar de meeste wetenschappers het over eens zijn. Zo houden wetenschappers elkaar al duizenden jaren lekker bezig.

HONDEN EN GELD

Het is niet zo dat alle modellen noodzakelijkerwijs wetenschappelijk zijn: het dagelijks leven zit er vol mee: zo is geld niet meer dan een ‘model’ voor waarde. Het voldrukken van zo’n blaadje met het nummer 100 en een lelijke brug zorgt er niet voor dat het blaadje opeens 100 euro waard is: dat doet de gezamenlijke afspraak dat dat zo is. Net zo schieten we met alle plezier een stalen pin door het hoofd van een koe om er lekkere biefstukken van te maken, maar doen we dat niet bij een ‘huisdier’ zoals een hond en gruwelen we bij de gedachte dat ze dat in Korea met alle plezier wèl doen: het ‘model’ van de hond als onze trouwe viervoeter voldoet daar gewoon niet aan, lekkernij of niet.

Eén van de meest interessante voorbeelden van een ‘maatschappelijk model’ is er eentje die nodig is bij één van de meest lastige, bewerkelijke en vervelende eigenschappen van de mens: rechtvaardigheid.

De mens (Homo sapiens) kenmerkt zich door een relatief hoge intelligentie, vaardigheid in het gebruiken van hulpmiddelen en mogelijkheid tot het aanpassen van zijn omgeving aan zijn eigen behoeften. De grootste beperking van de mens ten opzichte van welk ander levend organisme dan ook (de enkele primaat daargelaten) is de noodzaak van dat al die vooruitgangen aanpassing wel een beetje eerlijk gaat.

Hoeveel sneller ging alles wel niet en hoeveel geld (hebben we hem weer) zouden we niet besparen als we die beperking nou eens los lieten? Waarom maken we niet gewoon 100 dommekrachten tot slaaf als we een huis willen bouwen? Waarom spuiten we het huis van de buren er niet mee vol als we willen weten of een bepaald goedje giftig is of niet? Waarom knallen we iemand die een brood heeft gestolen metzijn grijpgrage klauwtjes niet gewoon voor zijn harses?

RECHTSPRAAK

Neenee, zo makkelijk gaat het allemaal niet. Om zo dicht op elkaar te kunnen wonen als wij nu doen moeten we een gezamenlijke afspraak maken over hoe wij dat samenleven met elkaar zien: een soort huwelijk met je buurman dus, een ‘ideaalmodel’. De data voor dit model staat vastgelegd in het ‘materieel strafrecht’: wetboeken waarin staat beschreven wat een misdaad is en welke straf daarvoor geldt. Er is ook een beschrijving voor de methode: het ‘formeel strafrecht’. Dit strafrecht staat weer in andere boeken, waarin staat beschreven welke procedures er doorlopen moeten worden als iemand iets gedaan heeft wat volgens het ‘materieelstrafrecht’ fout is (link).

Een heel belangrijke afspraak is dat de enige die in onze maatschappij geweld mag gebruiken de staat is: het zogenaamde ‘geweldsmonopolie’. Bovendien moet demate en het juistheid van dat geweld getoetst worden door een eerlijke,onpartijdige beoordeling bij de rechter: de rechtspraak.

De rechtspraak is gehouden aan een aantal beginselen. Buiten het geweldsmonopolie (deel 1 van het model) geldt er ook dat de straf die geldt voor elke overtreding in verhouding moet staan tot de overtreding zelf (deel 2 van het model). Volgens mij is dit tweede deel geïntroduceerd door Hugo de Groot, maar kan ik naast zitten. Hetderde, eveneens essentïele onderdeel van het model van de rechtspraak is dat elke persoon op dezelfde manier voor dezelfde staf wordt berecht: het zogenaamde ‘gelijkheidsbeginsel’. Alleen aan de hand van deze drie beginselen mogen de ‘parameters’ van het strafrecht, dus de inhoud van het wetboek van strafrecht,toegepast worden.

Natuurlijk zijn deze drie afspraken voor ons volkomen logisch: een rechtssysteem dat niet voldoet aan één van deze drie randvoorwaarden zien wij meteen als onrechtvaardig en barbaars. Neem bijvoorbeeld de verhalen over Saoedi-Arabië,waar moordenaars worden onthoofd.Ook de activiteiten van ‘paramilitaire milities’ die niet bij de staat horen komen op ons erg onrechtvaardig over. Nu ben ik absoluut geen rechtsgeleerde,dus het zou kunnen zijn dat ik nog wat essentiële beginselen van de rechtsstaat mis: het lijkt me alleen wel dat we met het door mij voorgestelde ‘driedelige model’ al een heel end zijn op weg naar een rechtvaardige samenleving.

KLASSENJUSTITIE

We kunnen maar wat blij zijn dat het ‘model’ van de rechtsspraak zo duidelijk gedefinieerd is: elke afwijking, zoals die in Saoedi-Arabië, Algerije of willekeurig welk landbuiten ‘het Westen’ lijkt het bijna kan feilloos worden afgetikt op één van deze beginselen. Bovendien zorgt zo’n keihard model er voor dat er bij ons niks mis kan gaan, toch?

In ieder geval is het zo dat, dankzij onze keiharde afspraken met elkaar, vastgelegd in derechtspraak, bij veel mensen de haren overeind gaan staan wanneer er een ex-politieagent tot 120 uur dienstverlening wordt veroordeeld voor het verkrachten van eenmeisje van 14, of wanneer een voormalig rechter met een kruipruimte vol kinderporno wordt vrijgesproken door zijn collega’s.

Hopelijk fronsen bij het lezen van deze voorbeelden genoeg mensen de wenkbrauwen om zich te beseffen dat in deze gevallen òf in de ‘data’ (de wet dus) òf in de methode (derechtspraak) er iets niet helemaal klopt. Dan kunnen we het daar, net zoals wetenschappers dagelijks doen, eens goed met elkaar over hebben.

Wat we nog niet van elkaar weten over embryoselectie

jeroenjansen — Thu, 03 Jul 2008 16:14:32 +0200

De Nederlandse kranten staan de laatste maanden vol over ‘embryoselectie’. Een relatief nieuwe technologische ontwikkeling waarmee bij in-vitrofertilisatie het risico op kanker (specifiek borstkanker) bij nakomelingen verminderd kan worden. De discussie in de media laat uitstekend zien waar het wringt op het Nederlandse snijvlak tussen wetenschap en maatschappij.

Soms is de wetenschap heel erg mooi: zo hebben wetenschappers ontdekt dat wanneer een vrouw een beperkt aantal specifieke ‘marker’genen in haar erfelijk materiaal heeft, een veel grotere kans heeft om borstkanker te ontwikkelen dan een vrouw die die genen niet heeft: een grote wetenschappelijke stap vooruit! Niemand, wetenschapper of niet, kan redelijke bezwaren hebben tegen de verkregen kennis over deze genen; net zoals niet veel mensen geshockeerd raken van de ontdekking dat violen van Stradivarius gebouwd zijn van hout met een zeer gelijkmatige dichtheid of dat chimpansees een zeer ingewikkeld seksleven hebben.

De ontdekking van deze markergenen voor borstkanker was alleen geen losstaand wapenfeit, maar zoals het meeste wetenschappelijk onderzoek een stapje op een lange weg: een kruistocht tegen deze verschrikkelijke ziekte. De volgende stap in deze kruistocht was het voorkòmen van borstkanker: wanneer vrouwen die borstkanker hebben gehad, een kind willen via in-vitrofertilisatie, kunnen de artsen hiervoor embryo's selecteren zonder de markergenen. Hierdoor maken deze dochters aanzienlijk minder grote kans om deze borstkanker te ontwikkelen.

KLEURRIJKE DISCUSSIE

Het leek er lange tijd op dat zo’n selectie, de technische term is Preimplantatie Genetische Diagnostiek (PGD), er niet zou komen. Deze methode was in 2006 door toenmalig staatssecretaris Ross van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport verboden. Echter, haar opvolgster Bussemaker besloot dit verbod op te heffen. Dit bleek echter het begin van een gigantische discussie, waarbij het hoogste woord werd gevoerd door de bewindslieden van de Christenunie (voor de Belgische lezers: de streng-gereformeerde en kleinste partij in de Nederlandse regering).

En in deze discussie werden niet alleen de tegenstellingen tussen christelijk-orthodox en alles wat progressiever dacht duidelijk, maar ook de problemen tussen hun maatschappelijke, ethische en religieuze bezwaren tegen PGD en de analytische en berekenende, maar daardoor ook relatief gevoelloze wetenschappelijke argumenten die juist pleiten vòòr deze nieuwe methode.

De argumentatie van de Christenunie (CU) om tegen deze selectie te zijn bestaat uit het gevaar van het ontstaan van een glijdende schaal voor selectie naar steeds minder grote risico’s (link): het is lang niet zeker dat iemand met markergenen ook daadwerkelijk de ziekte ontwikkeld; verder is de afwezigheid van de genen ook geen garantie dat iemand de ziekte niet ontwikkelt. Deze onzekerheid is een fenomeen waar bijna elke wetenschapper mee te maken krijgt: de statistiek is (en wordt) specifiek ontwikkeld om met zulke onzekerheden om te gaan.

Echter, de eerste reactie van de CU na het opheffen van het verbod bevatte een argument dat bekender in de oren klinkt uit christelijk-orthodoxe hoek. Bij monde van Tweede Kamerlid Esmé Wiegman verklaarde de CU tegen te zijn omdat de embryo’s ‘beginnend menselijk leven’ zijn (link). Op het eerste gezicht lijkt dit een duidelijk argument, maar als je bedenkt dat de CU dan uit moet leggen aan de aspirerende ouders, waarom ze liever hebben dat hun dochter later borstkanker ontwikkelt dan dat haar ‘zusje’ (we hebben het hier over minuscule klompjes cellen) zonder het markergen geselecteerd wordt voor de IVF.

Dat wordt een lastige klus, vooral als er rationele, wetenschappelijk ingegeven argumenten bestaan die sterk pleiten voor PGD: niet alleen worden toekomstige volwassen individuen gedeeltelijk beschermd tegen het ontwikkelen van verschrikkelijke ziektes met ernstige ziekteprocessen, het kan ook de toekomstige druk op de gezondheidszorg als geheel sterk doen verminderen doordat er simpelweg minder gevallen van borstkanker komen.

De CU kiest echter bewust en expliciet voor het ‘behandelen van aandoeningen’, wat als je er rationeel naar kijkt natuurlijk een verschrikkelijke uitspraak is. Het is voor niet-christenen (in ieder geval voor mij) moeilijk te begrijpen waarom de politici van de CU deze afweging maken, niet in het minst omdat er geen enkele motivatie voor wordt gegeven. Het is erg waarschijnlijk dat er in de Bijbel ergens een passage staat waaruit (voor hen) duidelijk wordt dat PGD onacceptabel is, alleen is het voor niet-bijbellezers totaal onduidelijk op basis van welke passage deze afweging wordt gemaakt: niet alleen is er sprake van een dogma, de inhoud van het dogma blijft onduidelijk. Het is dus uiterst belangrijk dat de CU dat eens aan Nederland gaat uitleggen waarom ze tegen het beschermen van beginnend menselijk leven zijn.

OMGAAN MET ONZEKERHEID
Aan de andere kant leeft er een even groot dogma bij de wetenschappers: zij kunnen er niet voetstoots vanuit gaan dat iedereen om kan gaan met de principes van onzekerheid (zelfs veel wetenschappers kunnen dat buiten hun werk niet, getuige het grote aantal dat deelneemt aan de Staatsloterij). De meeste wetenschappers weten meteen wat je bedoelt als je het over een waarschijnlijkheid van 1% hebt. Toch denkt de moeder waarvan de dochter tòch borstkanker heeft gekregen ondanks die 99 andere gezonde dames daar waarschijnlijk net iets anders over.

Het is duidelijk dat zowel de tegenstanders van PGD (of dan in ieder geval hun volksvertegenwoordiging) als de arts-wetenschappers (of dan in ieder geval hun PR-medewerkers) bepaalde aspecten van hun standpunten beter uit moeten leggen om tot een gezonde dialoog met elkaar te kunnen komen en om tot een goede voorlichting van het publiek te komen.

In de tussentijd hebben we maar een commissie voor de evaluatie van PGD opgericht: gelukkig blijft het Nederland.