De 42 schotelantennes van de Allen Telescope Array (ATA) in Californië staan er al enkele maanden werkeloos bij. Vier jaar lang probeerden ze radiosignalen van buitenaardse intelligentie te vangen, maar door de financiële crisis draaide de Golden State de subsidiekraan dicht, en sloot het observatorium de deuren. De ATA, gesponsord en bijgevolg vernoemd naar de medeoprichter van Microsoft Paul Allen, was niet het speeltje van enkele gekke geleerden die in aliens geloven.

Paul Allen, mede-oprichter van Microsoft (rechts, met Bill Gates), gelooft in het SETI-project van astronoom Frank Drake (links)

De telescoop was het belangrijkste instrument van het SETI-instituut. SETI of search for extraterestrial intelligence is een idee van de Amerikaanse astrofysicus Frank Drake die in 1960 zijn satellietschotel in de richting van een zonachtige ster op 11 lichtjaar draaide om vervolgens te luisteren naar mogelijke buitenaardse boodschappen die via radiogolven planeet aarde bereiken. Serieuze astronomen hielden zich de voorbije jaren met SETI bezig, vaak als nevenproject of in hun vrije tijd, en wereldwijd stellen honderdduizenden mensen hun ongebruikte computerkracht ter beschikking voor de analyse van de data. SETI@home is ook in Nederland en België actief. Vijftig jaar luisteren leverde echter enkel oorverdovende stilte op, en met lege handen hebben overheden en beleidsmakers het meestal moeilijk.

Betekent het stopzetten van het ATA-project de doodsteek voor SETI? Dat hoeft niet. Enkele kleinere SETI-telescopen blijven in werking, en ook andere radiotelescopen kunnen buitenaardse signalen detecteren. De lagefrequentietelescoop LOFAR in het noorden van Nederland is er zo een, en ook zijn prestigieuze opvolger Square Kilometre Array (of SKA) komt in aanmerking. Een array bestaat uit duizenden kleine schotelantennes die onderling verbonden zijn door optische vezelkabels. Alle signalen worden bij elkaar gebracht (door interferometrie) waardoor je een beeld krijgt alsof je een supertelescoop zou hebben, in het geval van de SKA eentje van een vierkante kilometer. Zijn ambities reiken ook letterlijk ver. De telescoop zal zich op de periode onmiddellijk na de vorming van de eerste sterren richten, de zogenaamde donkere middeleeuwen van het heelal, en moet ons inzicht verschaffen in hoe de eerste melkwegstelsels ontstonden en wat donkere energie eigenlijk is. En ook Einstein loert om de hoek, zijn algemene relativiteitstheorie ondergaat de ultieme test.

Het schotelnetwerk van de SKA overstijgt de grenzen van Zuid-Afrika. Het project spreekt nu al jonge ingenieurs uit heel Afrika aan.

De SKA moet operationeel zijn in 2024. Twee landen zijn nog in de running om het gigantische project binnen te halen: Australië en Zuid-Afrika. De finale rapporten worden dezer dagen ingeleverd bij het consortium van twintig deelnemende landen (waaronder Nederland), de toewijzing volgt in februari 2012. Wat beide landen gemeen hebben, is de aanwezigheid van uitgestrekte droge vlaktes, waar het ook in radiotermen erg stil is. Anders dan bij de Europese LOFAR is de interferentie met mobiele telefonie, tv of radars er miniem. ‘Wij denken dat onze site, in Karoo in de Noord-Kaapprovincie, de beste is’, trachtte de Zuid-Afrikaanse projectleider Bernie Fanaroff me onlangs te overtuigen. Maar er staat voor zijn land meer op het spel. Om de overvloed aan data van de duizenden schotels te versturen en te analyseren is een supercomputernetwerk nodig dat meer aan kan dan het huidige internetverkeer. Radioastronomie leunt sterk op ICT, op nieuwe technologieën, van supersnel datatransport tot draadloze connecties, die morgen hun weg vinden naar het grote publiek. Sleutelsectoren als deze naar Zuid-Afrika brengen en er verder tot ontwikkeling laten komen, zou een economische boost voor de regio betekenen.

Kan astronomie het Afrikaanse continent uit het slop trekken? Dat is misschien sterk uitgedrukt, maar de wetenschapsdiscipline is er alvast populair, want toegankelijker en minder vaag dan pakweg pure fysica. In Kaapstad werken nu al een tachtigtal jonge ingenieurs aan een voorloper van de SKA, de MeerKAT-telescoop, en ook de verschillende Afrikaanse partnerlanden startten universitaire opleidingen in astronomie en astrofysica. Het zou mooi zijn mocht Zuid-Afrika in februari groen licht krijgen. Misschien ontvangt de wieg van de mensheid wel de eerste signalen van buitenaardse intelligentie …??