Vleeseters gedragen zich egoïstischer dan vegetariërs, zo moest onlangs blijken uit een onderzoek van sociaal psycholoog Diederik Stapel, waaraan onder meer collega Roos Vonk van de Radboud Universiteit had meegewerkt. Amper een paar weken later blijkt dat het onderzoek waarschijnlijk helemaal verzonnen is. Dat laat Roos Vonk zelf weten, nadat Stapel door zijn universiteit op non-actief is gezet wegens fraude. Er werd ontdekt dat hij een ander onderzoek had verzonnen, en volgens de rector van de universiteit heeft hij zelfs ‘op grote schaal onderzoeksdata verzonnen’. Een commissie gaat nu Stapels verleden na om uit te pluizen wat hij allemaal op zijn kerfstok heeft.

Stapel mag een kruis maken over zijn wetenschappelijke carrière. Maar ook anderen hebben boter op het hoofd. Allereerst de persdienst van de universiteit, die het bericht over het onderzoek de wereld in bombardeerde terwijl het artikel met de onderzoeksresultaten nog niet eens was gepubliceerd – en dus gecheckt door peer reviewers – in een vaktijdschrift. Nu, Tilburg is niet de enige universiteit die zich daar schuldig aan maakt. Alle collega’s doen het: een lekker nieuwtje voor de pers kan je toch niet laten verstoffen?

Partij voor de Dieren

En zo zijn we bij die pers zelf. Bij Eos brachten we het bericht niet. We kregen allemaal het bericht van de universiteit in onze mailbox, maar dat werd voornamelijk op hoongelach onthaald. Kijk je alleen al naar de manier waarop het onderzoek zogezegd is gevoerd, dan rijzen er al twijfels: enkele proefpersonen werden ‘onzeker gemaakt’ (hoe?), en konden vervolgens kiezen of ze een foto van vlees, vis of een vegetarisch gerecht wilden zien (zien, dus niet eten). Wie een biefstuk te zien kreeg, maakte vervolgens bij een lijst met meerkeuzevragen egoïstischere keuzes. ‘Vlees eten maakt asociaal en eenzaam’, zo concludeerden Stapel en Vonk vervolgens. ‘Vleeseters denken meer in termen van dominantie en de baas zijn. Vlees eten is een manier om je te verheffen boven anderen.’

Wel zeer verregaande conclusies. Maar ook de achtergrond van onderzoeker Roos Vonk was een reden om het bericht niet klakkeloos over te nemen: zij is lid van de Nederlandse Partij voor de Dieren en voormalig voorzitter van de actiegroep Wakker Dier. Wel leuk als vegetariërs dan zo goed uit je onderzoek komen.

Nu Stapel zijn carrière wel mag vergeten, probeert Roos Vonk zich eruit te reden. ‘Niet alleen was het onderzoek niet waardenvrij, de resultaten waren compleet fake! Er zijn vermoedelijk helemaal geen onderzoeksresultaten over de effecten van denken aan vlees’, geeft ze toe op haar website. Waarmee ze meteen bekent dat ze òf gretig meewerkte aan de frauduleuze praktijken, òf gewoonweg haar naam verbindt aan onderzoek waar ze eigenlijk niks mee te maken heeft. Het bericht op haar website laat het laatste uitschijnen.

Publish or perish

Volgens Luca Consoli (Radboud Universiteit), die onderzoek doet naar ethiek en wangedrag in de wetenschap, (die overigens de fraude allesbehalve wil goedpraten), werkt de druk om te publiceren fraude in de hand. Dat zegt hij in het volgende nummer van Eos (dat op 22/9 uitkomt), in een artikel over het systeem van peer review en publicaties. Wetenschappers moeten tegenwoordig om de haverklap een publicatie in een A1-vaktijdschrift halen, bladen die hoog aangeschreven staan. Want vooral zo krijgt een universiteit geld in het laatje. De mogelijke gevolgen laten zich raden: haastwerk, resultaten die het liefst de hypothese bevestigen (desnoods met wat kleine aanpassinkjes), onderzoek in de exacte wetenschappen krijgt de voorkeur boven de humane en sociale wetenschappen, …

Check en dubbelcheck

De media zijn eigenlijk in hetzelfde bedje ziek. Alles moet snel, alles moet leuk, en wie een filmpje of gratis foto’s bij zijn persbericht stopt, heeft zoveel meer kans om opgepikt te worden. Vooral (nieuws)websites bulken van deze berichtjes, die evengoed de week erop door ander onderzoek onderuitgehaald kunnen worden. Genre ‘Linkshandigen zijn creatiever’, ‘Gamen maakt agressief’ of ‘Alcohol doet je langer leven’. Eos maakt zich er bij tijd en wijlen ook schuldig aan. Gelukkig zijn er nog websites zoals Nieuwscheckers, die zulke berichten grondig tegen het licht houden.

Nu zo’n grote fraudezaak aan het licht komt, krijgen wij journalisten weer een broodnodige waarschuwing van ‘check en dubbelcheck’. Kritische zin, gezond verstand en meerdere bronnen: het zijn en blijven de ijkpunten voor goede journalistiek, ook in tijden van supersnel nieuws.

En nog even voor de aardigheid: aan volgende onderzoeken werkte Diederik Stapel ook mee. Of ze vervalst zijn of waar, laat ik graag aan de onderzoekscommissie over: ‘Ook vrouwen met macht gaan vaker vreemd’, ‘Rommel op straat leidt tot racisme’, ‘Sinterklaas leert kleuters eerlijk delen’ en ‘Succes bij Trivial Pursuit hangt af van je groepsgevoel met je tegenspeler’.