Het jodiumpilletje of ... een spruitje?
Naar aanleiding van de dreigende kernramp in Japan gaan ook in verschillende Europese landen de jodiumpilletjes weer vlotjes over de toonbank. Beschermt jodium dan tegen radioactieve straling? Niet echt.
Schildkliercellen nemen jodium uit het bloed op met behulp van natrium-jodide-symporters (NIS), eiwitten in de celmembraan die tegelijkertijd natrium en jodide uit het bloed de cel binnenbrengen. Bij een kernramp wordt mensen in de omgeving daarom aangeraden een jodiumpilletje te nemen. Die bevatten kaliumjodide (KI) in een dosis die zo'n 700x hoger ligt dan onze dagelijkse nutritionele behoefte. Door een grote hoeveelheid niet-radioactief jodide op te nemen, worden de NIS van de schildkliercellen verzadigd en hebben ze geen "handen" meer vrij om ook nog radioactief jodium te transporteren. Het radioactief jodium wordt dan uit het lichaam verwijderd via de urine. Het effect van het pilletje duurt maar een 24-tal uur; elke dag moet er een nieuw pilletje geslikt worden. Jodiumpillen beschermen dus tegen de nefaste gevolgen van jodium-131, maar hebben geen enkele waarde bij andere vormen van stralingsvergiftiging.
De schildklier is bij het brede publiek een van de minder bekende klieren in ons lichaam en dat is vreemd, want een gebrekkige schildklierwerking kan verstrekkende gevolgen hebben. De schildklier ligt in onze halsstreek; ze bestaat uit twee lobben die met een "brug" met elkaar verbonden zijn (Fig. 2).
De schildklier gebruikt het opgenomen jodium om schildklierhormonen te maken. Het voornaamste product van de schildklier is T4 (of thyroxine) en die '4' wijst op de aanwezigheid van 4 jodiumatomen in de molecuulstructuur van het hormoon. T4 is grotendeels inactief; verschillende weefsels in ons lichaam beschikken over enzymen die 1 jodiumatoom van T4 afpitsen en het omvormen tot het veel krachtigere T3. Vrijwel elke cel in ons lichaam wordt beïnvloed door de schildklierhormonen. Ze controleren onder meer ons energieverbruik door hun invloed op het metabolisme van suikers, eiwitten en vetten. Bij vogels en zoogdieren zijn schildklierhormonen betrokken bij de productie van lichaamswarmte. Bovendien zijn ze essentieel voor processen zoals de metamorfose bij amfibieën (Fig. 3) en zalmen, de rui bij vogels en zoogdieren en de vervelling bij reptielen, de winterslaap bij sommige zoogdieren, enzovoort.
Figuur 1. Een Japanse burger wordt gecontroleerd met een Geigerteller (© Yahoo).
Bij
een kernramp komen er vluchtige radioactieve elementen vrij in de
atmosfeer, waarvan het belangrijkste jodium-131 is. Dat radioactief
jodium-131 ademen we in.
Jodium is een essentieel mineraal: ons lichaam heeft jodium nodig, maar kan het zelf niet aanmaken. Het moet dus opgenomen worden uit de omgeving, en dat gebeurt in de eerste plaats via de voeding. Voedingswaren die bijzonder rijk aan jodium zijn: zeewier, zeezout (of aangerijkt tafelzout), en zeevruchten, maar ook yoghurt en melk. Het jodium dat we binnenkrijgen, wordt zeer efficiënt uit het bloed gevist door de schildklier, en in mindere mate ook door de speeksel- en de melkklieren (vandaar het vrij hoge jodiumgehalte in koemelk en yoghurt). En daar zit nu net het probleem: bij een kernramp komt er radioactief jodium in ons bloed terecht en dat wordt geconcentreerd in de schildklier. De schildklier wordt dan blootgesteld aan een sterke dosis straling, waardoor de kans groot is dat zich schildklierkanker ontwikkelt: de radioactieve straling van het jodium veroorzaakt mutaties in het DNA van de schildkliercellen, die ongecontroleerd beginnen te vermenigvuldigen en een tumor vormen.
Figuur 2. Ligging van de schildklier bij de mens (© Dreamstime)
Heel wat andere hormonen vereisen de aanwezigheid van gepaste schildklierhormoonconcentraties om hun functie optimaal uit te kunnen oefenen. Maar schildklierhormonen zijn ook onmisbaar voor een normale embryonale ontwikkeling. Vogels stoppen bijvoorbeeld wat schildklierhormonen in de dooier van hun eieren, zodat de jonge embryo's die zelf nog geen schildklier hebben, toch normaal kunnen ontwikkelen. Baby's die een tekort aan schildklierhormonen hebben, zullen zonder behandeling een sterke reductie in de groei kennen en lopen een onomkeerbare mentale achterstand op. De ontwikkeling van hart, longen, nieren, hersenen - de functies van schildklierhormonen zijn eindeloos.
Met zoveel cruciale functies spreekt het vanzelf dat een abnormale werking van de schildklier niet zonder gevolgen is. Vandaar het belang om voldoende jodium via de voeding op te nemen, en dat geldt dubbel en dik voor zwangere vrouwen die ook hun foetus van de nodige jodium moeten voorzien. Heel wat zwangere vrouwen in westerse landen krijgen niet voldoende jodium binnen. In de VS ontstond daarom enkele jaren geleden lichte paniek (grotendeels onopgemerkt gebleven in Europa) toen bleek dat er in het Amerikaanse grond- en oppervlaktewater - en zelfs in de moedermelk - nogal wat perchloraat te meten is. Perchloraat is een stof die gebruikt wordt in drijfstoffen voor raketten, munitie en vuurwerk. Het molecule heeft dimensies en een lading die sterk gelijken op die van het jodide, waardoor de NIS-eiwitten in onze schildklier zich al wel eens durven vergissen: het perchloraat verdringt het jodide van de symporter en daardoor kan een tekort aan schildklierhormonen ontstaan (zie Fig. 3).
Hoewel we natuurlijk de perchloraatconcentraties in het milieu nauwlettend in het oog moeten houden, bleek de paniek in de VS toch enigzins overdreven. De perchloraatconcentraties in het milieu verzinken in het niets als je ze vergelijkt met die van andere chemicaliën met gelijkaardig effect waaraan we dagelijks blootgesteld zijn. Thiocyanaten en nitraten kunnen net als perchloraten jodide van de NIS verdringen. Die stoffen nuttigen we bijna dagelijks en niemand lijkt ervan wakker te liggen. Thiocyanaten worden gevormd in het lichaam na het eten van amandelen, kersen, abrikozen, maïs, zoete aardappelen en maniok (tapioca). Ze zijn ook talrijk aanwezig in kolen, spruitjes, bloemkool en broccoli. Nitraten zijn alom aanwezig door de overbemesting in onze contreien. Ik wil in geen geval de aanwezigheid van nitraten of perchloraten in het milieu bagatelliseren. Tegelijk moet niemand zijn spruitjes laten. Mijn punt is: zolang je voldoende jodium opneemt via de voeding, is het effect van deze stoffen op de schildklier verwaarloosbaar. Voor zwangere vrouwen zijn jodiumsupplementen zeker een aanrader, of je nu in Doel woont of niet.
Bioloog Bert De Groef, met dank aan Peter Roels
| 
Op de radio werd verteld dat jodium zou helpen tegen dooie vingers.
Hoe zit dat?