Op 17 februari van het jaar 1600 werd de astronoom en wiskundige Giordano Bruno naar de brandstapel op de Campo de' Fiori in Rome geleid. De voormalige dominicanermonnik werd na een lang proces door de Congregatio Romanae et Universalis Inquisitionis ofte de inquisitie veroordeeld en overgeleverd aan de wereldlijke autoriteiten. Elk jaar op zijn sterfdag verzamelen wetenschappers en andere sympathisanten bij zijn standbeeld op het Romeinse plein waar hij werd terechtgesteld (wie er niet bij kan zijn, kan terecht op Facebook). Ze herdenken de geleerde en eisen eerherstel, zoals dat in 1992 voor Galileo Galilei is gebeurd. Bruno is voor velen een martelaar van de vrije gedachte en een slachtoffer van de onverzoenlijke houding van de kerkelijke hiërarchie tegenover de moderne wetenschap. Door meer dan vierhonderd jaar na dato amnestie te vragen, wijzen ze impliciet ook op de vandaag nog moeilijke relatie tussen geloof en wetenschap.

  Vandaag waakt Giordano Bruno over het plein waar hij werd terechtgesteld. Galilei (onder) had meer geluk.

Over Bruno’s noodlottig einde zijn de meningen verdeeld. Lange tijd werd aangenomen dat hij veroordeeld werd omwille van zijn wetenschappelijke inzichten. Hij hing het Copernicaanse heliocentrische model aan, beschouwde het heelal als oneindig, en verkondigde dat de zon een van de vele hemellichamen was met eigen planeten. Maar dat was geen reden om hem te folteren en te veroordelen, is het standpunt van het Vaticaan. Kijk maar naar zijn tijdgenoot Galilei, die voor zijn wetenschappelijke eigengereidheid weliswaar voor een kerkelijke rechtbank verscheen, maar die ‘slechts’ huisarrest in zijn Toscaanse villa kreeg. Bruno was gewoon een hardleerse ketter, die de goddelijkheid van Christus maar bleef ontkennen, en daar stond nu eenmaal de doodstraf op.

In de tweede helft van de zestiende en de eerste helft van de zeventiende eeuw wordt de moderne wetenschap geboren. Ook ‘oude’ disciplines als de sterrenkunde leven op. Het Aristotelische wereldbeeld – de aarde in het centrum van een onveranderlijk heelal – komt steeds meer onder druk te staan door het werk van astronomen als Tycho Brahe, Bruno, Galilei en Johannes Kepler, die voortborduren op het werk van Copernicus. Het is een religieus erg onrustige tijd. De christelijke wereld is verscheurd, en de roomse kerk gaat na het Concilie van Trente (1545-1563) resoluut in de tegenaanval. Vermoedelijk speelde die machtsstrijd, eerder dan wetenschappelijke ongehoorzaamheid, vele pioniers parten. De meesten bleven trouw aan hun godsdienst en probeerden de nieuwe inzichten zoveel mogelijk met de heilige schriften of de oude dogma’s te verzoenen. Een wetenschappelijke reus als Isaac Newton hield zich in zijn laatste levensjaren vooral met godsdienst bezig.

De gewijde koepel van het observatorium in het pauselijke buitenverblijf Castel Gandolfo.

Ook de kerkelijke overheid toonde interesse in de nieuwe ontdekkingen. In het begin van de zeventiende eeuw zag in Rome de Academie van de Lynxen het licht, een van de eerste echt wetenschappelijke academies, die later opgevolgd zou worden door Pauselijke Academie van Wetenschappen. De Academie telt van oudsher grote namen. Ook vandaag zetelen er befaamde wetenschappers, die zich niet onmiddellijk katholiek of religieus noemen, of die onderzoek verrichten in bijvoorbeeld genetica of kosmologie dat moeilijk ligt voor Rome. Het leidt soms tot verrassende standpunten van de paus inzake genetisch gemodificeerde organismen of klimaatverandering. De rooms-katholieke kerk trekt ook de evolutietheorie niet in twijfel. De andere wereldgodsdiensten zijn veel minder hiërarchisch georganiseerd, wat meer ruimte geeft aan fundamentalistische, antiwetenschappelijke strekkingen.

Wringt het in de katholieke wereld dan nooit tussen geloof en wetenschap? Neem nu het (bij)geloof in mirakels. Erg wetenschappelijk is dat inderdaad niet. Op 1 mei wordt Johannes-Paulus II zalig verklaard. Dat kan dankzij de wonderbaarlijke genezing van de Franse zuster Marie Simon-Pierre. Kort na de dood van de paus in 2005 zou ze na een intense gebedsstonde plots verlost zijn van de ziekte van Parkinson, toevallig ook de aandoening die Karol Wojtila fataal werd. Sommigen suggereerden dat de non aan een verwante hersenziekte leed die in tegenstelling tot het ongeneeslijke parkinson wel snel (tijdelijk) kan wegebben. Geruchten gaan dat ze hervallen is. Maar inmiddels is de race naar de heiligheid wel ingezet. Nog één mirakel te gaan ...