Hoe is het mogelijk dat er nog steeds slachtoffers vallen op de flanken van Merapi? Deze vulkaanuitbarsting was toch voorspeld! De gevarenzone was toch ontruimd! Wat is er fout gelopen?

Merapi wordt nauwgezet in het oog gehouden door de geologische dienst van Indonesië, dit zoals vele andere vulkanen. Een nakende uitbarsting is vrij goed te voorzien, al blijft het moeilijk om de kracht van elke uitbarsting correct in te schatten. De seismische activiteit wordt permanent geregistreerd. Vulkanische aardbevingen - 'volcanic tremors' - hebben zeer specifieke patronen. Ze wijzen op het scheuren van de diepe ondergrond door het magma dat zich een weg baant naar het aardoppervlak. Met GPS-netwerken en vanuit de ruimte wordt nagegaan of de vulkaan aan het zwellen is, mogelijk ook weer een aanwijzing van een nakende uitbarsting.

En dan is er de lavadome, het meest zichtbare teken dat een dergelijk type vulkaan op uitbarsten staat. Deze lavadome is een echte 'prop' van uiterst viskeus gestolt magma. Deze 'prop' ziet men letterlijk groeien middenin de krater. Maar de groei heeft zijn grenzen. Op een bepaald moment wordt de 'prop' instabiel onder zijn eigen gewicht en begint deze te verbrokkelen en uiteen te vallen. Dan is er eigenlijk geen weg meer terug. De kurk is van de champagnefles!

Ook typisch aan dergelijke vulkaanuitbarstingen zijn de gloedwolken - 'pyroclastic flows'. Dit zijn gloedhete troebelstromen van gas en as, vermengd met huizenhoge brokstukken, die aan een razende snelheid de flanken van de vulkaan afdonderen en alles op hun weg verkolen. Net als sneeuwlawines is de loop van een dergelijke gloedwolk relatief goed te voorspellen. Zij volgen immers voornamelijk de valleien. Net als de vulkanische modderstromen - of 'lahars' - die de valleien kunnen teisteren, zelfs lang nadat de vulkaan terug tot rust is gekomen.

Het afbakenen van de gevarenzones rond de Merapi is dan ook niet onoverkomelijk. Het is relatief eenvoudig om met enige zekerheid in te schatten hoe ver de gloeiwolken en lahars zullen geraken. Ook de ervaringen opgedaan bij vorige uitbarstingen - zeker bij zo'n actieve vulkaan - helpt hierbij een handje.

Dus de gevarenzones zijn afgebakend, de evacuatieplannen liggen klaar, en de wetenschap houdt een oogje in het zeil. Uiteindelijk zorgt de wetenschap voor betrouwbare waarschuwingen wanneer een vulkaanuitbarsting onvermijdelijk wordt en tot de evacuatie van de gevarenzones dient te worden overgegaan. En toch vallen er vele tientallen slachtoffers te betreuren. Wat loopt er fout? Wetenschap en overheid hebben toch alles gedaan in hun vermogen om dit te vermijden?!

Net daar loopt het waarschijnlijk fout. Voor de rationele wetenschapper ligt alles toch zo voor de hand. Maar hierbij houdt de wetenschapper geen rekening met de - voor hem irrationele - reactie van de lokale boer op de bedreigde flanken van Merapi. Die boer heeft nu eenmaal andere prioriteiten. Zijn denkwereld volgt niet de rationele paden van de wetenschap. Waarom zou hij haven en goed achterlaten omdat een 'vreemde' het zegt? En wat weet die geleerde van de vuurberg? En als hij dan al geëvacueerd werd, keert de boer zo snel mogelijk terug zodra de vuurberg 'kalmeert'. De lokroep van de vuurberg is onweerstaanbaar.

En dit geldt niet enkel voor Merapi, maar ook voor het door een aardbevingsramp geteisterde Port-au-Prince ... en zovele andere rampgebieden. Misschien moeten we als wetenschapper ook eens durven onze prioriteiten in vraag te stellen. Is onze rationele zoektocht om aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en andere natuurfenomenen te voorspellen wel de juiste weg? Bedenk gewoon eens wat er zou gebeuren indien we ooit exact een zware aardbeving zouden kunnen voorspellen. Bovendien scheppen we zo ook onrealistische verwachtingspatronen die tot nare gevolgen kan leiden (zie 'Een brug te ver!').

Als rationele wetenschapper houden we misschien te weinig rekening met de 'aard van het beestje'. Aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en andere natuurfenomen worden te veel vanuit een 'wetenschappelijk' perspectief benaderd en te weinig vanuit een 'menselijk' standpunt. Willen mensen echt wel dat we ze exact vertellen wanneer een vulkaan gaat uitbarsten of een aardbeving gaat toeslaan? Of wensen ze veeleer dat we ze bewust maken over de risico's die het leven inhoudt op de flanken van een vulkaan, langs kusten die door een tsunami kunnen worden overspoeld, in gebieden die door aardbevingen kunnen worden getroffen, ..., zodat ze met 'kennis van zaken' het onvermijdelijke tegemoet kunnen zien en het heft zelf in handen nemen, zowel voordien, tijdens als nadat het natuurfenomeen toeslaat. Misschien gaan we zo niet vermijden dat er nog steeds slachtoffers vallen, maar brengen we 'onze' wetenschap dichter bij de mensen voor wie we het uiteindelijk allemaal doen.