Dankzij de bijbelvertalingen kregen de meeste grote taalgebieden een standaardtaal (zie Deel I) die door de enorme bloei van de boekdrukkunst vrij snel voor een nieuwe standaard zorgde: woorden werden vaak niet langer op zeven verschillende manieren geschreven, maar kregen een vaste vorm, die dan nog vaak in de eerste woordenboeken en grammatica’s werd neergeschreven. Stilaan ging men niet langer alleen het Latijn in de universiteiten gebruiken, maar de landstaal, met als jammerlijk gevolg dat studenten niet altijd even gemakkelijk in Italië, Spanje, Duitsland of Spanje konden gaan studeren.

Een eerste probleem met die eerste standaardtalen was dat men nu op papier wel één taal had, maar die vorm van de taal in vele gevallen een compromis was en in andere één regionale vorm. Het was dus niet noodzakelijk zo dat men in andere delen van het land die bepaalde variant helemaal kon begrijpen. We denken nu dat alle Italianen een zelfde taal spreken, maar dat is een vrij recente ontwikkeling: Italië bestond uit ontelbare rijken en rijkjes met elk hun eigen taal. In het Zuid-Italië en Sicilië werd er zelfs nog Grieks gesproken en als in de negentiende eeuw in Napels Italiaans sprak, dan dachten ze dat je uit Frankrijk of Duitsland kwam.

Toen men in dezelfde negentiende eeuw van taal een belangrijk deel van de nationale identiteit maakte, werd het plots cruciaal om deze taal aan te leren aan die scholen: de nieuwe industrie en de centrale administratie hadden steeds meer opgeleide mensen nodig die liefst allemaal een zelfde taal gebruikten. Maar die taal was op de eerste plaats nog altijd een geschreven taal: het was pas bij de ontwikkeling van de telefoon en de radio dat de standaardtaal ook echt een bepaalde uitspraak kreeg.

Beschaafd Nederlands, marginaal dialect
Uiteraard probeerde men vanaf het begin één bepaalde uitspraak in het hele taalgebied op te leggen en dat was in de meeste gevallen de uitspraak van het cultureel of politiek meest dominante groep: in Nederland is dat niet de uitspraak van Breda, Maastricht of Leeuwarden, maar die van Den Haag en Amsterdam. In Vlaanderen dacht men aanvankelijk dat men het probleem kon oplossen door ook het Noord-Nederlandse accent van de Randstad te kiezen als norm en het is die vorm die door de nationale Radio en later Televisie verspreid werd. Zoals de toenmalige naam van die taalvorm al aangaf (Algemeen Beschaafd Nederlands), werd uitspraak een manier om mensen sociaal van elkaar te onderscheiden. Beschaafde mensen zoals u en ik spreken wat nu verbloemend Algemeen Nederlands hee, het marginale klootjesvolk mompelt in het dialect.

Natuurlijk is dat altijd zo geweest, alleen sprak de adel en de burgerij in Vlaanderen vroeger gewoon Frans om zich te onderscheiden. En dat is niet alleen bij ons zo: twee Britten moeten maar een paar woorden tegen elkaar zeggen voor ze exact van elkaar weten tot welke klasse (en subklasse) hun gesprekspartner behoort. Een dergelijk snobisme zorgde zelfs voor taalveranderingen. In het Engels verdween de rollende ‘r’ toen de burgerij die vulgair begon te vinden. En op dezelfde manier heeft men in Mechelen een lange aa die heel dicht aansluit bij die van het standaard-Nederlands maar die de maneblussers ontwikkelden om zich af te zetten tegen de boeren van het platteland (en alle andere Brabanders van Brussel en Dordrecht).

Antwerps werd Algemeen Vlaams
In Vlaanderen strooide dan de komst van de commerciële televisie roet in het eten. Waar de jongens van de vrije radio nog het opgewonden Hollands van Radio Veronica hadden geïmiteerd, ging men in Vilvoorde en omstreken meer en meer een tussentaal spreken met algemeen-Antwerpse klanken en al vlug volgde de VRT en in haar spoor ook politici en andere mensen die het regelmatig mogen komen uitleggen. Het is die taalvariant die ondertussen Algemeen Vlaams is geworden. Vlamingen kijken niet meer naar de Nederlandse televisie (wij maken nu onze eigen rommel) en wij luisteren niet naar de Nederlandse radio. Geen wonder dat we Nederlandse programma’s moeten ondertitelen. Binnenkort zal men bij de onderhandelingen over het verdiepen van de Schelde tolken moeten gebruiken.



Ondertussen blijft taal een machtig wapen in de klassenstrijd, maar de vraag is hoelang dit nog zal duren. Op de universiteit wordt steeds meer dialect gesproken en we hebben zelfs in de letteren studenten die geen Algemeen Nederlands meer kunnen spreken omdat ze ook op de lagere en de middelbare school aan Beschaafd Antwerps genoeg hadden. Vorig jaar had ik twee studenten die hun mondeling examen in het Antwerps aflegden en die onafhankelijk van elkaar het excuus gaven dat ze zich jammer genoeg voor de middagdut niet genoeg konden concentreren om ook nog eens op hun taal te letten. En toen een collega (niet in de letteren, dit keer) een student tijdens een mondeling examen vroeg om verder toch maar Nederlands te spreken was het oprecht verbaasde antwoord: ‘En wa sprejkekik dan? Chinees, of wa?’ Die jongen zal het ver brengen. In Groot-Antwerpen.