In 1966 bestelde de Belgische regering van premier Paul Vanden Boeynants met één pennenstreek zeven kernreactoren bij de Amerikaanse firma Westinghouse. België had na de Tweede Wereldoorlog ruime nucleaire expertise opgebouwd dankzij het Studiecentrum voor Kernenergie (SCK) in Mol, een cadeau van de Amerikanen voor de levering van uranium uit Belgisch Kongo. De keuze voor kernenergie was technologisch gezien logisch, maar gebeurde zonder maatschappelijk debat, en bijgevolg zonder draagvlak.

Kritiek kwam er pas in de jaren zeventig en tachtig toen de reactoren in Doel en Tihange werden gebouwd en in werking traden. Naast een onvermijdelijk not in my backyard-gevoel ontstond er grote bezorgdheid over het kernafval, een van de zaken die de beleidsmakers niet of nauwelijks in aanmerking hadden genomen. Men dacht er niet aan dat één generatie afvalstoffen zou produceren die miljoenen jaren radioactief blijven en zo ettelijke volgende generaties zou bezwaren. In de jaren zeventig groeide het protest tegen de dumping van laagradioactief afval in de Noordzee, een veelvuldig toegepaste praktijk die in 1982 werd verboden.

De kerncentrale van Tihange. 

België stapte dus vrij onbezonnen in het kernenergie-avontuur dat het land samen met grote broer Frankrijk – op energievlak anno nu een voogd geworden – tot een van de meest genucleariseerde naties ter wereld maakte. Voor het laagradioactief  en kortlevend afval, dat na driehonderd jaar geen gevaar meer vormt, is een duurzame oplossing gevonden, namelijk bovengrondse opslag in de Antwerpse gemeente Dessel. De problematiek van het hoogradioactief en langlevend afval schoof de overheid jarenlang voor zich uit. Een deel werd ‘opgewerkt’, voor een stuk gerecycled zeg maar, gestockeerd in Dessel, een ander deel blijft onverwerkt bij de reactoren liggen. NIRAS, de instelling die zich met het beheer van het kernafval bezighoudt, consulteert op dit moment de bevolking en wil tegen het eind van 2010 een rapport voorleggen. Op basis daarvan kan de overheid eindelijk een beslissing nemen.

 
Het kernafval dat na recycling overblijft, wordt met glas versmolten en in deze containers gestopt. 

Uiteraard staat België niet alleen met zijn hoogradioactief afval. Nederland, met één kernreactor een veel kleinere nucleaire natie, besloot om de kat uit de boom te kijken en de boel honderd jaar te stockeren. De enige overblijvende realistische opties zijn diepe geologische berging in zoutlagen (Duitsland en de VS), in rotsformaties (Finland) of in kleilagen (Frankrijk). Onder het noordelijk deel van België (en het oostelijk deel van Nederland) ligt eveneens een kleilaag en de meeste experts in België zijn voor deze oplossing gewonnen. In de jaren tachtig werd daarvoor tweehonderd meter onder grond in Mol het lab Hades gebouwd. De kans is groot dat het NIRAS-rapport de optie van berging van superafvalcontainers in Boomse klei naar voren schuift. De instelling zou graag voor de helft van de eeuw om is, hiermee starten. Maar honderd procent veiligheid is een illusie. De kleilaag is niet erg dik, en wie honderdduizenden, zelfs miljoenen jaren vooruit wil kijken, moet bijvoorbeeld rekening houden met nieuwe ijstijden. Gletsjers boven de Lage Landen zouden tot in de kleilaag kunnen slijten.

Een blik in Hades. 

Onzekerheid is troef, zowel maatschappelijk-politiek – zal onze regio stabiel en welvarend blijven? – als wetenschappelijk-technologisch. Misschien zijn er over honderd jaar goede, duurzame alternatieven voorhanden, de optie van Nederland. Termen als tijdsverloop, (on)omkeerbaarheid en onzekerheid domineren de discussie.

De berging van het historische afval is één zaak, de beslissing om de centrales langer open te houden maakt duidelijk dat kernenergie nog lang niet afgeschreven is. Wat brengt de toekomst? Het SCK mikt op Myrrha, een onderzoeksreactor van de vierde generatie die efficiënter werkt en minder afval produceert dan de huidige installaties. Nucleair expert Gilbert Eggermont gelooft niet dat Myrrha veel soelaas zal bieden. Volgens hem moeten kleine landen als België en Nederland de kaart trekken van hogetemperatuurreactoren. Dat zijn kleine installaties die op het niveau van een grote stad als Antwerpen niet alleen elektriciteit en waterstof leveren, maar ook proceswarmte voor de industrie.