Het is natuurlijk weer de tijd van het jaar, maar het kerstverhaal is overal. Vandaag bericht mijn krant dat er in Nazareth een huis is opgegraven uit de tijd van Jezus en in het blad van de ziekteverzekering wordt het kerstverhaal een protestsong genoemd. Mensen mogen zich van mij laten inspireren door wat voor verhaal dan ook, maar waarom zijn er niet meer intelligente christenen die durven zeggen dat het kerstverhaal niet meer is dan dat, een verhaaltje?

De waarheid is dat we eigenlijk zo goed als niets weten over de jeugd van Jezus en al helemaal niets over zijn geboorte. Jezus is in elk geval niet op 25 december geboren: zijn verjaardag werd pas veel later, vanaf het midden van de vierde eeuw, op deze dag gevierd, waarschijnlijk omdat op die dag al een groot Romeins heidens festival werd gehouden.

Het is niet anders met al de andere vaste ingrediënten van het feest: de sneeuw, de herdertjes bij nachte, Bethlehem, de sterre die stille bleef staan, geen plaats in de herberg, de drie koningen, de onnozele kinderen, de vlucht naar Egypte. Voor de meeste mensen is de geboorte van Jezus een mooi en coherent verhaal, maar zoals gewoonlijk is het allemaal net iets ingewikkelder.

De oudste historische bronnen over Jezus van Nazareth zijn de evangelies, Markus, Matteüs, Lukas en Johannes. Van deze vier horen de eerste drie bij elkaar omdat ze ongeveer hetzelfde verhaal vertellen, wat niet zo moeilijk is omdat zowel Matteüs als Lukas gebruik maakten van het evangelie van Markus dat als het oudste wordt beschouwd: dat van Johannes heeft niet alleen een heel andere theologie, ook de chronologie is helemaal anders en je kan die versie alleen maar met heel veel gepruts tot één verhaal maken.

De jeugd van Jezus ontbreekt in het oudste verhaal van de eerste evangelist Markus: die begint met de doop van Jezus door Johannes. Waar Matteus en Lukas haalden hun informatie is minder belangrijk dan dat ze in de geboorte en de jeugd van Jezus bevestiging zochten voor het feit dat hij de aangekondigde verlosser was, een koning, gezalfde, die als nakomeling van David de Joden zou bevrijden van de Romeinse overheersing. Daarom was het belangrijk dat hij in Bethlehem geboren moest worden.

Maar we weten uit het bijbelboek over de Handelingen van de Apostelen dat de christenen Nazareërs werden genoemd en het is heel goed mogelijk dat men daar achteraf van gemaakt heeft dat Jezus dan wel uit dat dorp moest komen. Voor Matteüs werd Jezus geboren in Bethlehem en na de vlucht van Egypte trekt Jozef zich met zijn jonge gezin terug in Nazareth omdat hij daar veilig meent te zijn. Maar volgens Lukas zijn Jozef en Maria allebei in Nazareth geboren en komen ze door de volkstelling in Bethlehem terecht. Minstens één van de twee evangelisten vergist zich dus.

Een van de mensen die tot de vaststelling kwam dat er een groot verschil was tussen wat de kerk zei en wat er twee millennia echt in Palestina gebeurde, was de Franse priester Alfred Loisy: het werd hem aan het begin van de twintigste eeuw niet in dank aangenomen. De kerk excommuniceerde hem en verbood alle gelovigen zijn geschriften te lezen en zelfs met hem te spreken. Katholieke intellectuelen die meer wilden dan blind geloven werden als ‘modernisten’ uitgeroepen tot de allerergste ketters; tot in de jaren zestig moesten alle priesters een anti-modernisme eed zweren. En het is die kerk die men in Rome en in Luik terug wil invoeren. Maar het bericht in mijn krant zegt ook iets over de bijbelse archeologie. Nergens ter wereld is de archeologie zo intensief beoefend als in wat christenen en joden het Heilige Land noemen. De reden is duidelijk: christelijke organisaties hebben er al anderhalve eeuw miljoenen voor over om mensen aan het werk te zetten die kunnen bevestigen wat er in de bijbel staat. Deze wetenschappers zorgen er dan voor dat ze op belangrijke ogenblikken van de kerkelijke kalender met ‘nieuwe’ vondsten komen die hun broodheren kunnen overtuigen om nog maar eens een paar miljoen dollar vrij te maken.

Dit is vandaag ook het geval met het huis in Nazareth uit de tijd van Jezus. Sommige kranten en tijdschriften vermelden dat de opgravingen gebeuren met steun van een Franse katholieke organisatie en het is wel duidelijk dat deze vondst een belangrijke bijdrage kan leveren aan het religieuze toerisme in Israël. Maar met archeologie of met kritische wetenschap heeft dit alles heel weinig te maken. De verantwoordelijke archeologe die in alle stukken wordt geciteerd heeft niet bepaald een goede naam, ze heeft zelfs helemaal geen naam. Een eenvoudige zoektocht via Google toont aan dat deze Israëlische archeologe blijkbaar alleen bestaat in de krantenstukjes over deze vondst: zij heeft nooit iets gepubliceerd en geen enkel spoor achtergelaten. Een beetje zoals Jezus zelf.