SciLogs International .com.be.es.de

Botsingen en de gevolgen voor de mens

Door Jan Stel, 03 November 2009, 09:39

In de afgelopen maanden stonden de kranten vol van botsingen in de aardkorst die voor veel ellende zorgden en zowaar een botsing met een steen uit de ruimte. Deze spatte op 13 oktober rond zeven uur ‘s avonds in de atmosfeer uit elkaar. Dat laatste gebeurde boven de Nederlandse provincie Groningen, de plek waar ik mijn jeugd doorbracht en geologie studeerde. Er was geen schade.



De botsingen in de aardkorst vonden vooral plaats in de buurt van Indonesië en bij Samoa een eilandengroep in de Stille Oceaan. Een aardbeving met een kracht van 8,0 op de Schaal van Richter, veroorzaakte bij deze eilandengroep op 30 september een vloedgolf van ruim zeven meter. Hoewel er snel een tsunami-waarschuwing was afgegeven, was de tijd te kort om het hoger gelegen binnenland in te vluchten. Na een paar minuten rolde de vloedgolf het eiland op, doodde ongeveer 190 mensen en richtte tot soms 1,5 kilometer landinwaarts grote schade aan.

Een paar uur later vond er voor de kust van het Indonesische eiland Sumatra ook een zware aardbeving plaats. Met een kracht van 7,2 op de Schaal van Richter, was men even bang dat er ook hier een tsunami zou ontstaan. De angst voor een tsunami zoals op de Tweede Kerstdag van 2004, zit er nog diep in. Voor de kust van Indonesië werd snel een alarm afgegeven dat na een uurtje al weer kon worden ingetrokken. In de omgeving van de havenstad Padang stortten vooral huizen en bruggen in en werden soms hele dorpen onder modderstromen bedolven.

Voor de kust van Indonesië komen vaker zware aardbevingen voor. Deze zijn het gevolg van het verdwijnen van de Indisch-Australische plaat onder de Euraziatische. Dat gebeurt met een snelheid van ongeveer zes centimeter per jaar, wat grote spanningen in de ondergrond geeft. Die komen tot expressie in wat wij aardbevingen en vulkaanuitbarstingen noemen.

Platentektoniek

De aarde is opgebouwd uit een aantal schillen zoals de kern, mantel en aardkorst. De laatste is de flinterdunne buitenste laag, die bestaat uit negen grote en twaalf kleinere platen. Volgens de theorie van de platentektoniek, bewegen deze zich aan de plaatgrenzen ten opzichte van elkaar met een gemiddelde snelheid van 0,5 tot 8,5 centimeter per jaar. De zes continenten liggen op evenzoveel platen. Dat zijn de continentale platen. Een bekend voorbeeld van een plaatgrens die uit elkaar gaat is de Mid-Atlantische Rug. Hier zijn Afrika en Zuid-Amerika en Europa en Noord-Amerika, in de loop van miljoenen jaren uit elkaar gedreven omdat er steeds gesteente vanuit de mantel tussen de twee continenten wordt gedrukt.

De platen van de aardkorst hebben een verschillende dikte. De oceanische zijn zwaarder dan de continentale, die uit een mix van gesteenten bestaan. De oceanische platen zijn ook relatief jong. Ze zijn niet ouder dan 180 miljoen jaar. De continentale platen kunnen wel 4 miljard jaar oud zijn. Omdat ze lichter zijn drijven ze vaak op de oceanische platen. De beweging van de verschillende platen wordt veroorzaakt door convectiestromingen in de mantel. Hierdoor wordt nieuwe korst toegevoegd in de gebieden waar de platen uit elkaar gaan bij de Mid-Oceanische Ruggen, en verdwijnt het weer waar convectiestromingen weer in de mantel terug duiken. De energie hiervoor wordt geleverd door het verval van radioactieve elementen zoals uranium en thorium, in het binnenste van de aarde. De Mid-Oceanische Ruggen vormen een gigantische bergketen van 65.000 kilometer. Door de warmte van het omhoogkomende gesteente ontstaat een bergrug van 2000 kilometer breed, die zich 3000 meter boven het oppervlak van de oceaanbodem verheft. Bij de afkoeling zakken de plakken lava dieper weg en wordt de oceaan ook dieper.



Op plaatsen waar de zwaardere oceanische onder de lichtere continentale korst duikt, ontstaan in oceaan vaak tot twaalf kilometer diepe troggen zoals de Marianne Trog. De plaatsen waar dit gebeurt, worden subductie-zones genoemd. Hier ontstaan veel aardbevingen door het schoksgewijs verschuiven van de plaatgrenzen. De ‘Ring van Vuur’ markeert een reeks van subductie-zones rondom de Stille Oceaan, waar de grote Pacifische plaat onder andere platen wegduikt. Ook wordt er allerlei materiaal van de ene plaat afgeschraapt. Op een diepte van 100 tot 150 kilometer wordt het water in het gesteente zo verhit dat magmavorming plaatsvindt. Dat leidt dan weer tot het ontstaan van vulkanen aan het aardoppervlak en eilandenbogen zoals de Indonessiche archipel, langs de wegduikend plaatranden.


De 65.000 kilometer lange bergrug in de oceaan.

Vliegende stenen
Brokstukken ruimtepuin die vanuit de ruimte de atmosfeer van de aarde binnendringen, verbranden meestal. Dit leidt, vooral ‘s nachts, tot schitterende verschijnselen waarbij meteoren als vallende sterren en sterrenregens zijn te zien. Soms verbrandt het puin niet en slaat het restant als een meteoriet in. Bij het passeren van de dampkring ontstaat dan een vuurbol, een indrukwekkend verschijnsel dat ook bij daglicht zichtbaar kan zijn. De steenmeteoriet van ongeveer een kilo die op 7 april 1990 bij Glanerbrug in Nederland insloeg, veroorzaakte een dergelijke vuurbol. Hierdoor was het grootste deel van deze meteoriet al in de atmosfeer verbrand. Na het afremmen en uitdoven maakt een meteoor nog een vrije val van enkele minuten, waarbij hij afkoelt. Aan de hand van de samenstelling van de meteorieten kan worden nagegaan waar deze vandaan komen. Soms is dat van de maan, maar meestal zijn ze afkomstig uit een planetoïdengordel tussen Mars en Jupiter.

De snelheid waarmee meteoren de atmosfeer binnendringen varieert van 35.000 tot 250.000 kilometer per uur. Het zijn alleen de zeldzamere, zeer grote meteoren die weinig hinder ondervinden van de dampkring en bij inslag een grote krater veroorzaken. Zeer bekend is de inslag die 65 miljoen jaar geleden plaatsvond aan de grens van het Krijt en het Tertiair, waarbij de Chicxulub krater op het Mexicaanse schiereiland Yucatan ontstond en de dinosauriërs uitstierven. Rond die tijd sloeg er ook dichter bij huis een meteoriet in: de onlangs door de Britse geologen Simon A. Stewart en Philip J. Allen ontdekte Silverpit krater in de Noordzeebodem. De centrale krater heeft een diameter van ongeveer drie kilometer. Om het kratergat liggen tot op een afstand van tien kilometer ringen van dalen en heuvelruggen die soms vijftig meter hoog zijn.

Inslagen hebben ook effect gehad op de mens. Zo was een komeet die boven Noord-Amerika in meerdere stukken uiteenviel, mogelijk de oorzaak van de temperatuurdaling aan het begin van de Jonge Dryas, een koude periode van 12.800-11.600 jaar geleden. In Noord-Amerika stierf bij het begin van deze periode de megafauna met sabeltandtijgers, reuzenluiaards, mastodonten en mammoeten uit. In totaal legden 35 zoogdier- en 19 vogelgeslachten het loodje in Noord-Amerika. Ook verdween de Noord-Amerikaanse Clovis-cultuur die uit prehistorische jagers bestond. Interessant is dat er ook in België sporen zijn aangetroffen van de temperatuurdaling aan het begin van de Jonge Dryas. In Lommel zijn in dekzanden sedimenten aangetroffen met dezelfde buitenaardse samenstelling als in Noord-Amerika.

De meteorietkrater bij Jabal Waqf as Swann in Jordanië die tussen de 7500 tot 10.000 jaar oud is, wijst op een catastrofe die zich voordeed tijdens het begin van onze beschaving. De inslag had een kracht van 5000 atoombommen van het Hiroshima-type. Zo’n inslag moet grote verwoestingen hebben aangericht in het gebied dat we nu Jordanië, Irak, Syrië, Libanon, Palestina en noordelijk deel van Saoedi Arabië noemen.

Slachtoffer
Aardbevingen en tsunami’s maken tegenwoordig vaak veel slachtoffers. De economische en maatschappelijke schade is vaak erg groot omdat de meeste menselijke activiteiten in deze gebieden plaatsvinden. Dit zal ondanks de tsunami-waarschuwingsystemen, niet zoveel veranderen omdat onze activiteiten zich in toenemende mate in de kuststrook concentreren.

De kans dat je geraakt wordt door een meteoriet is uitzonderlijk klein: één op honderd miljoen. Toch overkwam dit de veertienjarige, Duitse schooljongen Gerrit Blank op 10 juni. Het gevolg was een tien centimeter lange brandwond op zijn linkerhand door een meteoor met de afmetingen van een erwt. In 1954 vloog een meteoor ter grootte van een honkbal door het dak van een huis in Arizona, USA en verwonde Ann Hodges in haar middagslaapje. Zij had een flinke wond op haar heup. Op 25 september sloeg om negen uur ‘s avonds, een meteoriet ter grootte golfbal een gat in de Nissan Pathfinder van Yvonne Garchinsk in Ontario, Canada. In Groningen waren er geen gewonden; wel werden er prachtige foto’s gemaakt van deze botsing tussen ruimtepuin en de aarde.


Websites

http://www.spacepage.be

http://nl.wikipedia.org/wiki/Aardbeving

http://en.wikipedia.org/wiki/Tsunami

http://www.natuurinformatie.nl

http://www.prh.noaa.gov/ptwc/


Reacties

Voeg reactie toe
 authimage

Reacties