Als walvis zit het je in deze tijd van rampenfilms over het klimaat ook niet mee. Vandaag spoelde volgens een Nederlandse krant een walvis aan in Antwerpen. De beter geïnformeerde Belgische kranten berichten over weer een dodelijk treffen tussen deze zeezoogdieren en de mens. De kapitein van de Summer flower had er blijkbaar geen idee van dat hij een walvis, de gewone vinvis, had aangevaren en via de nog steeds niet uitgediepte Schelde, meenam naar de Antwerpse haven. Het is niet de eerste keer dat de Summer flower voor verassingen zorgt. In 2003 zat er volgens een rapport van de Internationale Maritieme Organisatie IMO, een Colombiaanse verstekeling tussen de bananen. Hij had wel een partij hard drugs bij zich.



En dan de rampenfilms. Had de documentaire van Al Gore nog enige zin omdat hij eindelijk de politiek in de Lage Landen wakker schudde, de heisa rondom de Brits docudrama The Age of Stupid komt op mij over als een ‘hel en verdoemenis’ preek uit het begin van de negentiende eeuw. Waag het niet er een andere, wellicht wat genuanceerdere mening op na te houden. Immers, ‘we hebben maar drie maanden meer’ zegt de gedreven en inventieve, Britse producer Franny Armstrong in het actualiteiten programma Netwerk. Drie maanden tot de klimaatconferentie in Kopenhagen. Drie maanden om de planeet te redden. Van wat vraag ik me dan af. Wij hoeven de planeet immers niet te redden. De planeet zorgt wel voor zich zelf en dat doet ze al vierenhalf miljard jaar. De menselijke activiteiten zijn sinds het midden van de vorige eeuw wel aardig uit de hand aan het lopen. Daar moeten we inderdaad iets aan doen. Maar asjeblieft niet aan de planeet. Laten we niet de ambitie hebben de sloot te redden in plaats van de drenkeling.

De oceaan binnen het Systeem Aarde
Vanuit de ruimte werd duidelijk dat de naam van  onze blauwe planeet niet goed is gekozen: water overheerst, niet land. Toen we deze naam lang geleden verzonnen, was ons beeld als typische landbewoner, gekleurd door onze directe omgeving. Immers we zijn geen vissen, maar rechtoplopende, zeer intelligente en inventieve landzoogdieren, nauw verwant aan chimpansees en bonobo’s. Met behulp van de technologie hebben we onze stempel gedrukt op onze omgeving. Die technologische ontwikkelingen, een snelle bevolkingsgroei en een hoge levensstandaard dragen nu vooral bij aan de huidige milieuproblemen waaronder de klimaatproblematiek en de stijging van de zeespiegel.

De foto van de ‘Opkomende Aarde’ die de astronaut Bill Anders in de kerstnacht van 1968 maakte, heeft onze kijk op de planeet veranderd. Als een prachtige blauw-witte parel met een flinterdunne, beschermende atmosfeer schittert de Aarde die wij met miljarden andere organismen delen, aan het firmament. Wetenschappers spreken tegenwoordig van het Systeem Aarde, techneuten van het Ruimteschip Aarde en de milieubeweging soms van Moeder Aarde. Hoe het ook zij; de naam doet geen eer aan de gigantische waterplas van  iets meer dan 361.000.000 km² die 70,9 procent van het oppervlakte van onze planeet bedekt. De foto van Bill Anders leidde – volgens Al Gore in zijn documentaire en boek ‘Een Ongemakkelijke Waarheid’ – ook tot de moderne milieubeweging en vele milieuwetten.

Binnen het Systeem Aarde onderscheiden we een paar grote deelsystemen of ‘sferen’ als de atmosfeer, hydrosfeer, biosfeer en lithosfeer, die ruwweg alle gassen, al het water, al het leven en alle gesteenten omvatten. De Atmosfeer is een dunne beschermende gasvormige laag van 800 km dik rondom de Aarde. De meeste massa en wel 75 procent bevindt zich in de onderste twaalf kilometer. Hier speelt zich het weer zich af. Het is deze flinterdunne laag die leven mogelijk maakt en ons beschermd. Op de maan ontbreekt die beschermende laag evenals op de meeste planeten in ons zonnestelsel. Daar is geen leven zoals wij dat kennen. Als landbewoner leven wij op onze planeet op de bodem van een ‘oceaan’ van lucht.

  Bron: website Universiteit van Bristol; http://www.gly.bris.ac.uk/www/ESS/

De oceaan is ons onderwerp. Een ‘bak met water’ van 1.300.000.000 km³, waarvan we nauwelijks weten wat er allemaal in zit en welke processen er in plaats vinden. De diepste plek is de Marianatrog bij het eiland Guam. Hier werd op 23 januari 1960 aan boord van de Trieste een diepte van 11.521 meter gemeten door de aquanauten Jacques Piccard en Dan Walsh. Zij zijn de enige twee mensen die ooit het diepste punt van de oceaan hebben verkend; heel wat minder dan de  twaalf astronauten die op de maan zijn geweest. Wat het diepste punt betreft varieert de maximale gemeten diepte overigens rond de 10.923 meter. De mens heeft de  oceaan onderverdeeld in een viertal oceanen: de Stille, Atlantische, Arctische en Indische Oceaan. In 2000 is hier de Zuidelijke Oceaan aan toegevoegd. De gemiddeld diepte van de oceaan is 3.790 meter. De massa van de oceaan is slechts 0,023 procent van de totale massa van de Aarde. Slechts drie procent van het water is zoetwater.

De zee en de mens
De oceaan vangt het zonlicht op en verdeelt het over de Aarde. Daarmee vormt de oceaan het vliegwiel van het klimaat met de poolgebieden als gigantische koeltorens. Er zijn diffuse grenzen met de lithosfeer en de bewegende ‘platen’ die de bodem van de diepzee vormen, met de atmosfeer en met de hydrosfeer. Hierdoor is regen eigenlijk water dat tijdelijk is geleend van de oceaan en er in een eeuwigdurende cyclus in terugkeert. Het leven op aarde is ontstaan uit de oceanen en overleeft binnen smalle fysische en chemische marges. Na de tijd van de dino’s is het nu die van de zoogdieren. Maar het zijn de activiteiten van één diersoort, de huidige mens, die zichzelf en andere diersoorten met uitsterven bedreigd.

Na ruim dertig jaar werken voor en met wetenschappers, is het me duidelijk dat die het zelden of nooit eens zijn. Bovendien zijn het ook maar mensen en vertonen ze de meest belabberde menselijke trekjes. Dat neemt niet weg dat de meeste onderzoekers het er over eens zijn dat er iets met het klimaat aan de hand is, dat de menselijke activiteiten daarbij een belangrijke rol spelen en dat honderden miljoenen mensen op de verkeerde plek wonen: de kust. Daarom is het goed dat de politiek, ook in Nederland waar men geen oog heeft voor de zee, en brede publiek die de politici benoemd, wakker worden geschud en in actie komen. Daarom zal ik The Age of Stupid of zoals de Standaard van 22 september kopte De eeuw van de onozele kinderen of de Terugblik op een stom tijdperk van de Volkskrant, met kritische blik bekijken.

Clips over dit onderwerp:

Earth System Science: http://www.youtube.com/watch?v=ciV6Uaeobxk

How our planet Works: http://www.youtube.com/watch?v=IE6zhevWBBo&feature=related

Premiere van The Age of Stupid:

http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7945283.stm

http://www.youtube.com/watch?v=G5RCHXLW93E