In het Darwin-jaar is het misschien goed om te weten dat Charles Darwin niet alleen een groot wetenschapper maar ook een heel bewust schrijver was, die zoals alle grote schrijvers nooit tevreden was van zijn eigen werk. Dat was ook het geval voor zijn meesterwerk The Origin of Species waarvan hij maar liefst zes verschillende edities liet verschijnen.

Er is een Franse literatuurwetenschappelijke methode om teksten te onderzoeken die zich “genetische literatuurwetenschap” of “critique génétique” noemt. Op zich heeft die niets met biologie te maken heeft, maar deze onderzoekers proberen om een literaire tekst minder als een product dan als een proces te bekijken. Een gepubliceerde roman of gedicht is slechts een deel van een heel wordingsproces (een genese), waardoor ook notitieboekjes, manuscripten en drukproeven van de schrijver bij het onderzoek betrokken kunnen worden. Dit is natuurlijk niet nieuw: de manuscripten van schrijvers kunnen de doorslag geven wanneer een editeur van een al dan niet klassiek werk moet kiezen tussen twee verschillende versies. Wat wilde de schrijver zelf eigenlijk zeggen?

Bij de studie van oudere teksten (werken die dateren van voor de uitvinding van de boekdrukkunst) beschikken we vaak niet over een door de auteur nagekeken en goedgekeurde uitgave, we hebben soms zelfs geen letter in het handschrift van de schrijver. Het enige wat we hebben zijn manuscripten van het werk, verschillende versies met dikwijls heel wat varianten. De klassieke filologie ontwikkelde vooral in de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw allerlei technieken om door een grondige en systematische vergelijking van de verschillende versies een zo betrouwbaar mogelijke editie van de tekst te maken. De ontwikkeling van deze wetenschap, die uiteindelijk ook zelfs op de tekst van de bijbel werd toegepast, loopt nagenoeg parallel met de wetenschappelijke revolutie en het is dan ook interessant vast te stellen dat de wetenschappelijke vergelijking van teksten vandaag gebruik maakt van technieken die uit de wetenschap, en met name uit de biologie komen.

Een van de dingen die de grote filologen uit de negentiende eeuw ontdekten was dat verschillende manuscriptversies van een tekst zich tot elkaar verhouden als leden van een familie. Een oermoederversie van de tekst wordt een of meer keer gekopieerd en telkens opnieuw worden daarbij telkens andere fouten gemaakt. Deze foutieve teksten worden op hun beurt gekopieerd, met nieuwe afwijkingen tot gevolg. Een groot deel van de teksten verdwijnt in de loop van de geschiedenis en dat is bijna altijd het geval met de versie die door de schrijver werd gemaakt. De overblijvende manuscripten kunnen worden ondergebracht in een stamboom, om op die manier de juiste relatie tot elkaar weer te geven. Enige tijd geleden ontdekten tekstwetenschappers dat als je de verschillende versies digitaal invoert, je een cladistische analyse kan maken: de relatie tussen manuscripten lijkt heel erg op de relatie tussen organismen die grotere of kleinere delen van hun DNA gemeen hebben.

Het is dan ook heel toepasselijk dat tekstwetenschappers het werk van Darwin onder de microscoop hebben bestudeerd, om exact na te gaan op welke wijze zijn werk, bijvoorbeeld The Origin of Species, tot stand is gekomen. Mijn Antwerpse collega Dirk Van Hulle publiceert binnenkort een boek waarin hij de ontstaansgeschiedenis van Darwins boek (en dus ook van de evolutietheorie) uit de doeken doet en waarin hij ondermeer tot de conclusie komt dat Darwin niet alleen een systematisch en grondig onderzoeker was, maar dat hij ook een gretig lezer was die net zo goed conclusies trok uit wat hij op basis van zijn observaties en experimenten kon concluderen, als wat hij leerde uit zijn grondige lectuur.

Het onderzoekswerk van Van Hulle zou veel moeilijker zijn geweest indien men de notitieboekjes en kladjes van Darwin niet alleen getranscribeerd, maar ook digitaal ter beschikking had gesteld, onder meer op de schitterende website van Darwin Online (darwin-online.org.uk). Daar bevinden zich niet alleen alle werken van Darwin, zowel in zoekbare tekstvorm als in afbeeldingen van de boekpagina’s zelf, maar ook de notitieboekjes, onder meer de belangrijke werkboekjes waarin Darwin tijdens zijn reis met de Beagle nauwkeurig de waarnemingen noteerde die pas achteraf de sleutel bleken te bevatten voor zijn belangrijkste ontdekkingen. Daarnaast vindt u via deze website ook de correspondentie van Darwin, waardoor de Britse wetenschapper ondertussen misschien wel eens de best gedocumenteerde schrijver uit de geschiedenis zou kunnen zijn.

Ook de gepubliceerde boeken van Darwin kunnen digitaal via de website geraadpleegd worden, van The Origin of Species dus maar liefst zes edities. De Amerikaan Ben Fry, een specialist in het zichtbaar maken van informatie, heeft nu de evolutie van de tekst visueel weergegeven. Door de zes versies van de tekst digitaal in te voeren, laat hij zien op welke manier Darwin aan de tekst van het boek bleef prutsen, hoe hij woorden, kortere passages en hele hoofdstukken herschreef en aanpaste aan zijn nieuwe inzichten. Dit is een prachtige illustratie van iets wat iedereen ondertussen zou moeten weten: de wetenschap staat nooit stil.

benfry.com/traces