Het was weer even schrikken toen op 9 juli 2009 het prestigieuze medische weekblad British Medical Journal uitpakte met de resultaten van een internationaal (Canada, Australië, Noorwegen, Zweden en het Verenigd Koninkrijk) onderzoek over het nut van de landelijk georganiseerde mammografie in de vroegtijdige opsporing van borstkanker: "1 op 3 gevallen van borstkanker wordt over-gediagnosticeerd en bijgevolg nutteloos behandeld", luidde het verdict. Met andere woorden, de mammografie spoort in 1 geval op 3 een kanker op die zonder mammografie nooit tot uiting zou zijn gekomen.

Het was niet de eerste keer dat een dergelijk resultaat werd gevonden. Minstens vijf andere groots opgezette onderzoeken zegden hetzelfde. Ze verschilden enkel in het percentage waarmee overdiagnose voorkomt: is het 1 op 3 of 1 op 6? In elk geval twijfelt niemand meer aan het feit dat een mammografie een borstkanker kan tonen die je beter nooit had gevonden omdat de kanker nooit aanleiding zou hebben gegeven tot gevorderde borstkanker, laat staan sterfte. Overdiagnose van borstkanker wil zeggen dat de kanker zo traag groeit dat de patiënt ondertussen al lang aan iets anders zal zijn gestorven. Of dat de kanker helemaal niet groeit, slaapt zeg maar, of dat de kanker zelfs spontaan verdwijnt. Het kan allemaal. Het drama is dat, zodra een kanker op mammografie wordt ontdekt, het onmogelijk is om uit te maken of het om een onschuldige, pseudo-kanker dan wel een agressieve kanker gaat. En dus zullen de kankerspecialisten alle gezwellen behandelen als potentieel agressief.

Dat heeft zo zijn gevolgen. Professor Gilbert Welch uit New Hampshire (VS) maakte de balans op van wat mammografie aan voor- en nadelen betekent: “Voor iedere 1000 vrouwen van 50 jaar die jaarlijks en gedurende tien jaar een mammografie ondergaan zal er één vrouw gered worden. Deze vrouw zal niet sterven aan borstkanker maar zou zonder mammografie-opsporing wel zijn doodgegaan aan borstkanker. Indien één miljoen vrouwen van 50 jaar, gedurende tien opeenvolgende jaren, een mammografie laat doen, zal dat voor duizend onder hen de levensredding betekenen.” Tot zover het goede nieuws. De nadelen dan. “Voor iedere vrouw wier leven wordt gered door de mammografie, zullen er 2 tot 10 vrouwen voor een onschadelijke kanker zijn behandeld (borstamputatie, chemo- en radiotherapie), zullen er 10 tot 15 vrouwen vroeger vernemen dat ze borstkanker hebben maar zonder dat dit van invloed is op hun prognose. Met andere woorden, deze vrouwen zullen langer met het besef leven dat ze kanker hebben zonder dat dit aan hun levensverwachting iets doet. Tot slot zullen minstens 100 vrouwen nodeloos ongerust worden gemaakt omdat de mammografie iets verdacht heeft getoond wat bij nader onderzoek, vaak na het ondergaan van een biopsie, niet kwaadaardig bleek te zijn.” Tot zover professor Welch. Voor een miljoen vrouwen moet je het voorgaande met duizend vermenigvuldigen.

Commotie
Het onderzoek uit de British Medical Journal zorgde in het Verenigd Koninkrijk voor heel wat commotie bij de bevolking. Vrouwen pikten het niet dat de informatiebrochures, laat staan de artsen, het nooit hadden over de risico’s van de mammografie. Het protest leidde tot het herschrijven en nuanceren van de brochures. Is daarmee de kous af? Voorlopig wel. De vrouw beslist zelf, na volledig te zijn ingelicht over voor- en nadelen, of ze meedoet met de borstkankeropsporing met mammografie. In Vlaanderen/België moet dit debat nog beginnen. Het weekblad Humo gaf een eerste voorzet door in hun nummer van 20 juli 2009 het over de zin maar vooral over de onzin van het preventieve borstonderzoek te hebben. Benieuwd of de artsen en beleidsmakers dit zullen oppikken.
  
Bij prostaatkankeropsporing is overdiagnose al veel langer bekend. Ze bedraagt 50%. Reden genoeg voor onze Minister van Volksgezondheid om de systematische opsporing van prostaatkanker niet te financieren. Zal de borst de prostaat volgen?