Fossiele voetafdrukken zijn fascinerend. In tegenstelling tot skeletten, geven ze informatie over de zachte weefsels, die minstens even belangrijk zijn voor een goed functioneren van de voet als de 26 botjes die erin zitten. Mensen met platvoeten of een hielspoor weten waarover ik het heb.

Het meest fascinerende aan fossiele voetafdrukken is echter dat ze ons iets vertellen over de dynamica van de wezens die ze maakten. Ze zijn, bij wijze van spreken, een miljoenen jaren oude registratie van gedrag, en niet enkel van skeletale anatomie. De manier waarop gedrag, biomechanica en substraateigenschappen samenwerken in zo’n afdruk is natuurlijk erg complex (Figuur 1) en we moeten nog veel onderzoek doen voor we dit proces volledig zullen begrijpen.

Figuur 1: enkele factoren die samen de topologie van een (al of niet fossiele) voetafdruk bepalen (K. D’Août).

Fossiele voetafdrukken zijn erg schaars, want een fragiele afdruk in zachte bodem kan enkel fossiliseren als hij onmiddellijk na het maken bedekt wordt door een beschermende laag. Tot voor kort kenden we dan ook maar één echt oude reeks mensachtige voetafdrukken. Ze werden in de jaren ’70 gevonden in Laetoli (Tanzania), zijn 3,75 miljoen jaar oud, en werden vermoedelijk gemaakt door Australopithecus afarensis. Deze vroege mensachtige leek niet sterk op ons: hij was maar een meter groot, had korte benen en (zo blijkt uit de afdrukken) voeten die zowel aapachtige als mensachtige kenmerken hadden.

Figuur 2: afgietsel van de Laetoli afdrukken en reconstructie van de makers in hun biotoop, zoals te zien in het kleine museum aan Olduvai Gorge, Noord Tanzania (K. D’Août).

En dan was er Ileret
In dit kleine plaatsje in Kenya vond een internationaal onderzoeksteam onder leiding van Matthew Bennett (van Bornemouth University in Engeland) nieuwe voetsporen, en hun resultaten verschenen zonet in Science.
De vondst is ronduit spectaculair. Waar paleo-anthropologen normaal al flippen als ze een tand of een teenkootje opgraven, werden ze nu getrakteerd op maar liefst vier sporen en dan nog wat losse voetafdrukken. Ze zijn een goede 1,5 miljoen jaar oud en lijken verbazend sterk op onze eigen voeten – het zijn hoogstwaarschijnlijk de eerste voetafdrukken die we kennen van ons eigen geslacht Homo. Voor onze soort was het nog veel te vroeg en de afdrukken worden voorlopig toegeschreven aan Homo ergaster of vroege Homo erectus.

Figuur 3: overzicht van de ingescande Ileret voetsporen (Bennett et al., Science Magazine).

Deze oude mensachtigen zijn nu net diegenen waarvan men denkt dat ze een “moderne” manier van stappen hadden (met lange gestrekte benen) en zelfs dat ze goed konden hardlopen (check een van mijn vorige blog-items en Eos van november 2008). Blijft dit beeld van onze vroege voorouders intact, nu we hun voetafdrukken kennen?

Het antwoord is een volmondig ja. De onderzoekers scanden de afdrukken nauwkeurig in met een laserscanner en deden een kwantitatieve analyse. Hieruit blijkt dat de afdrukken van Ileret duidelijk verschillen van die van Laetoli, maar dat verschillen met onze eigen voeten hoogstens subtiel zijn. De Ileret-sporen zijn niet altijd even duidelijk (wat wil je, na anderhalf miljoen jaar) maar tonen wél aan dat vroege Homo voeten had met een grote teen die naar voor stond (en dus geen grijpfunctie meer had) en met een goed ontwikkelde voetboog (en dus een efficiënte afstoot) – twee cruciale kenmerken van een moderne mensenvoet.

Figuur 4: contouren van twee Ileret-afdrukken, samen met een van Laetoli (links) en de moderne mens (rechts) (Bennett et al., Science Magazine).

Onder de indruk van een afdruk
Fossiele voetafdrukken zijn directe sporen van menselijke daden en daarom spreken ze ook zo sterk aan. Ze verdienen het om nauwkeurig onderzocht te worden, want ze leren ons iets over onze Oost-Afrikaanse voorouders en, bij uitbreiding, ook over onszelf.

Referentie:
Bennett M.R. et al. (2009). Early Hominin Foot Morphology Based on 1.5-Million-Year-Old Footprints from Ileret, Kenya. Science 323 (27 February 2009): 1197-1201.