Weddell. Over de man James Weddell, geboren maar niet getogen in de koningin der badsteden, wil ik het hier niet hebben. Wel over de naar hem genoemde Weddellzee, die deze Antarctische zomer uitzonderlijk goed bevaarbaar is. Het pakijs bleef voor een keer honderden kilometers verder zuidwaarts liggen. Ideaal moment dus om enkele eilanden voor de oostkust van het Antarctische schiereiland te bezoeken.

Dit gebied werd in het begin van de vorige eeuw voor het eerst geëxploreerd door de Zweedse geoloog Otto Nordenskjöld. Zijn expeditie zou legendarisch worden. Op het einde van de Antarctische zomer van 1902 wachtte Nordenskjöld, die met vijf expeditieleden (zoals voorzien) al een winter op Snowhill-eiland had doorgebracht, op het schip dat hen zou terugbrengen. Dat schip, de Antarctic met de Noor Larsen als kapitein, raakte echter niet door de passage van de Bransfield-straat naar de Weddelzee (wat nu naar het schip de Antarctic Sound wordt genoemd). Hij zette er drie Zweedse bemanningsleden af, met de opdracht Nordenskjöld op te zoeken en op de hoogte te brengen van de verwikkelingen. De drie slaagden daar niet in en waren verplicht om te overwinteren op de plek die nu Hope Bay wordt genoemd. De Antarctica zette koers naar de Weddellzee via Joinville-eiland, maar werd door het pakijs verpletterd. Larsen en zijn negentien bemanningsleden legden over het ijs een afstand van 40 kilometer af naar het eerste eiland, Paulet-eiland waar ze in een zelf gebouwde hut overwinterden. In de winter van 1902 zaten dus drie Zweedse teams vast op amper enkele honderden kilometers van elkaar: Nordenskjöld en vijf anderen op Snowhill-eiland, drie Zweden in Hope Bay en de ploeg van Larsen op Paulet-eiland. Toen het zomer werd, kwam alles goed. De drie uit Hope Bay en Nordenskjöld ontmoetten elkaar als bij wonder, en ook Larsen en zijn team werden gered. Van zoveel geluk en toeval dat alleen echte helden is toebedeeld, zou een mens lyrisch worden, maar een bezoek aan de getuigen van hun wedervaren plaatsen het hele verhaal in het juiste perspectief. Het was hard.

Dinsdagochtend zetten we voet aan wal in Paulet-eiland (foto). Het is een mooie, maar zeker geen idyllische plaats. Stel je er niet te veel van voor. Van de stenen hut van Larsen, zowat zes bij zes meter, blijven vandaag enkel de onderste lagen over, maar veel fantasie heeft men niet nodig om de barre omstandigheden van een lang verblijf in de poolnacht voor te stellen. Paulet-eiland heeft een meertje, een ‘strand’ en vooral veel pinguïns en robben. Die waren de voornaamste voedselbron van de twintig verstekelingen, maar hun vet werd ook gebruikt om de hut te verwarmen en te verlichten. Het moet een kleine hel geweest zijn, alleen al om de stank van de pinguïns te trotseren, want het moet gezegd: ze verspreiden een penetrante geur.

Later op de dag landden we op Snowhill-eiland, na een vijf uur durende slalomtocht van de Polar Star tussen de ijsbergen en -schotsen. Een snijdende wind, sneeuwvlagen en ijskoude temperaturen deden vergeten dat het hier eigenlijk zomer is. Men kan op Snowhill-eiland de hut van Nordenskjöld bezoeken. Ze werd nauwgezet gerestaureerd, en geeft een goed beeld van hoe het expeditieteam daar leefde. Voor de eerste winter hadden de Zweden (en één Argentijn; zijn aanwezigheid zou van goudwaarde blijken, want een Argentijnse expeditie bracht uiteindelijk de redding) genoeg proviand en brandstof gezorgd, maar de tweede, onvoorziene winter was het improviseren geblazen. Ook deze ploeg diende massaal pinguïns en robben te doden om te overleven. Morgen zullen we Esperanza bezoeken, het vroegere Hope Bay waar het derde team overwinterde en dat nu een Argentijnse basis herbergt.

Tot slot nog dit: het onwaarschijnlijke verhaal van Nordenskjöld en zijn team stelt al te vaak zijn baanbrekend wetenschappelijk werk inzake botanica, geologie, glaciologie en hydrografie in de schaduw.

Foto's: Yan Verschueren