Een collega vraagt me terloops of ik hem kan helpen met een merkwaardig probleem. Een van zijn vrienden schreef hem het volgende:

For years I’d assumed that Philippe Herreweghe preferred an Italianate pronunciation of Latin for his Ghent group and agreed with you about the final ‘e’ in Collegium Vocale. However, his Parisian choir La Chapelle Royale always used the distinctive French liturgical Latin pronunciation with silent endings and distinctive nasals in its recordings of the French baroque. I put this down to a performance practice decision on his part that didn't alter the other. However, when Herreweghe and his group were at the 2000 Melbourne Festival we discovered that he chose ‘kuh-LAY-gee-oom vuh-KAHL’. The roots apparently lie in the historical pronunciation of Latin in Flanders at the high point of the musical Renaissance when so many great composers hailed from the Low Countries. To be honest, I’ve never felt comfortable pronouncing it that way and probably slip back occasionally.

Het lijkt een eenvoudige vraag: werd de laatste “e” in het woord “vocale” nu ja of neen uitgesproken, zoals vandaag in het Italiaans of niet, zoals in het Frans. Maar zoals zo vaak als het met taal te maken heeft, is het allemaal veel ingewikkelder.

Neem alleen al de poging om weer te geven hoe je het woord moet uitspreken: als je niet Engelstalig bent, klinkt ‘kuh-LAY-gee-oom vuh-KAHL’ hoegenaamd niet als iets dat ook maar in de verste verte verwant is aan de naam van het muziekensemble. Dit heeft alles te maken met het feit dat iedere taal een andere manier heeft om klanken weer te geven. Voor Nederlandstaligen is een dubbele “o” een lange klank, voor Engelstaligen is wat wij als “oe” uitspreken en die twee letters klinken voor een Duitser dan weer als onze “eu”. En zo verder en zo voort.

Ieder jaar in september ontdekken honderdduizenden zesjarigen tot hun ontzetting hoe groot het verschil is tussen wat ze zien en wat ze horen, tussen de letters op papier en de manier waarop die letters woorden vormen. Daarbij gaan onze gedachten vooral uit naar die arme Engelstalige kinderen voor wie de opeenvolging van letters op het blad papier vaak niets te maken hebben met de klanken die bij het woord horen. De toneelschrijver G.B. Shaw, niet toevallig voorstander van een radicale spellingshervorming die er nooit is gekomen, beweerde zelfs dat men in het Engels het woord “fish” als “ghoti” kon schrijven: gh zoals in “enough,” o zoals in “women” en ti als in “fiction.” Daarom hebben linguïsten een internationaal fonetisch alfabet, waarmee ze in principe alle klanken in alle talen kunnen weergeven, zelfs die in het Engels. En wie regelmatig sms’t of  chat, weet dat in die vormen van taal een heel andere en heel variabele spelling wordt gehanteerd die veel dichter staat bij het gesproken woord.

Geschreven taal en gesproken taal zijn dus heel andere dingen. Maar wat doe je met een taal die niet meer bestaat? Hoe kunnen we nu zeker weten hoe onze voorouders hun woorden uitspraken, als ze alleen maar geschreven taal hebben achtergelaten? Soms hebben we al dan niet primitieve geluidsopnames: zo weten we dat James Joyce zijn teksten voorlas met een duidelijk Iers accent. Maar van oudere schrijvers bestaan er geen opnames. Hoe wou William Shakespeare dat zijn acteurs “This is the winter of our discontent” uitspraken? In dit concrete geval weten we wel zeker dat deze zin heel anders klonk dan vandaag: voor de negentiende eeuw rolden de Engelsen hun r zoals de Schotten dat nog altijd doen. En gelukkig schreven de dichters in verzen, zodat we nu en dan kunnen zien dat woorden die vroeger wel, vandaag helemaal niet meer rijmen. Zo rijmt dezelfde Shakespeare “child” met “spilt”.

Juist omdat het Engels een wereldtaal zal die verschrikkelijke spelling een probleem blijven voor vrienden en vijanden en zullen taalpuristen zich vrolijk maken om domme buitenlanders. Maar dit zorgt ook voor problemen van betogers en andere taalgebruikers in heel de wereld die in het CNN tijdperk hun boodschap in het Engels aan de wereld willen doorgeven. Zoals die moslim die zijn afkeer van joden op deze manier uitdrukte:



G.B. Shaw “put his money where his mouth is,” zoals de Britten dat zo mooi zeggen. Bij zijn dood liet hij een half miljoen pond na voor de ontwikkeling van een nieuw Engels alfabet. De andere erfgenamen betwistten het testament en uiteindelijk bleef er maar 8000 pond voor dit nobele doel over. Er werd een wedstrijd georganiseerd, één boek werd gedrukt in het nieuwe alfabet en iedereen bleef het oude gebruiken.

En hoe moeten we “Collegium Vocale” nu uitspreken. Zoals we dat altijd al gedaan hadden: enkele dagen later kreeg ik een nieuwe mail dat alles gebaseerd was op een Australisch misverstand. Die laatste e spreek je gewoon uit, zoals de Italianen doen, de Vlamingen in de renaissance, en iedereen die van muziek houdt.