Van continentendrift naar platentektoniek
Op 6 januari 1912 - net 100 jaar geleden - geeft de 31-jarige, Duitse meteoroloog Alfred Wegener een lezing voor de Geologischen Vereinigung aan het Senckenbergmuseum in Frankfurt. Deze lezing gaat over "Die Heraushebung der Großformen der Erdrinde (Kontinente und Ozeane) auf geophysikalischer Grundlage".
Hij waagt zich als meteoroloog dan ook in het hol van de leeuw! Voor dit publiek van geologen durft hij het aan op basis van geofysische waarnemingen te beargumenteren dat continenten niet vastliggen, maar onderling "Verschiebungen" ondergaan. Hij puzzelt ook een "Urkontinent" samen dat hij later Pangaea (Grieks voor 'alle land') zal noemen (zie figuur). Drie jaar later, in 1915, zal Wegener de overvloed aan paleontologische, geofysische en geologische argumenten voor continentverschuivingen - of wat we nu 'continentendrift' noemen - samenbrengen in zijn meesterlijke werk Die Entstehung der Kontinente und Ozeane.
Dat hij al een tijdje met dit idee rondliep, bewijst een fragment uit een brief die hij op 6 november 1911 schreef aan zijn schoonvader Wladimir Peter Köppen, zelf een gerenomeerd wetenschapper:
"Wenn ich auch nur durch die übereinstimmenden Küstenkonturen darauf gekommen bin, so muß die Beweisführung natürlich von den Beobachtungsergebnissen der Geologie ausgehen. Hier werden wir gezwungen, eine Landverbindung zum Beispiel zwischen Südamerika und Afrika anzunehmen, welche zu einer bestimmten Zeit abbrach. Den Vorgang kann man sich auf zweierlei Weise vorstellen: 1) Durch Versinken eines verbindenden Kontinents 'Archhelenis‘ oder 2) durch das Auseinanderziehen von einer großen Bruchspalte. Bisher hat man, von der unveränderlichen Lage jedes Landes ausgehend, immer nur 1) berücksichtigt und 2) ignoriert. Dabei widerstreitet 1) aber der modernen Lehre von der Isostasie und überhaupt unseren physikalischen Vorstellungen. Ein Kontinent kann nicht versinken, denn er ist leichter als das, worauf er schwimmt. [...] Warum sollten wir zögern, die alte Anschauung über Bord zu werfen?“
In deze brief geeft hij immers al het geofysische hoofdargument voor de continentverschuiving, met name isostasie. Het heersende wereldbeeld was toen 'fixistisch', gestoeld op de permanentietheorie van de Amerikaanse mineraloog James Dwight Dana. Continenten en oceanen waren volgens deze theorie permanente structuren die zeer vroeg in de Aardse geschiedenis ontstaan zijn door mineralogische processen. Paleobiogeografische overeenkomsten tussen continenten konden dan ook enkel verklaard worden door weggezonken continentale landbruggen. Maar dat is nu net volgens het geofysische concept van isostasie onmogelijk: 'lichte' (lage gesteentedichtheid) continenten kunnen nu eenmaal niet verzinken in het zwaardere gesteente "warauf er schwimmt". Met de handen in het haar vraagt hij zich dan ook af waarom dit verouderde concept niet voorgoed overboord gegooid wordt!
Maar de tegenstand is onverbiddelijk voor Wegeners concept van continentverschuiving. Zo stelt de Amerikaanse geoloog Rollin T. Chamberlin in 1928 vol vertwijfeling dat "if continental drift were true, geologists would have to forget everything which has been learned in the last 70 years and start all over again". Wegener zal het spijtig genoeg zelf niet meer meemaken dat zijn theorie van continentverschuiving bewaarheid wordt. Hij sterft tijdens een van zijn onderzoeksmissies op de Groenlandse ijskap in november 1930.
Immers, pas in 1969 zal het paradigma van de platentektoniek algemeen aanvaard worden in de geologische gemeenschap. Inderdaad, we spreken nu over platentektoniek en niet langer over continentendrift. Nu weten we dat het aardoppervlak bestaat uit een puzzel van aaneensluitende - lithosferische - aardplaten. De continenten, die zich op deze aardplaten bevinden, worden dan ook passief meegesleurd wanneer de aardplaten onderling bewegen. Continentendrift is gewoon een gevolg van platentektoniek.
Waarschijnlijk zonder het te beseffen heeft Alfred Wegener op 6 januari 1912 de belangrijkste paradigmaverschuiving in de aardwetenschappen op gang getrokken. Honderd jaar later dragen we daarvan de vruchten. Het uitzicht van de aardwetenschappen is in die honderd jaar immers voorgoed veranderd. We zien de Aarde nu als een dynamische wereld, die permanent in verandering en beweging is. Dit inzicht heeft de aardwetenschappen uiteindelijk voorbereid om de globale uitdagingen van de eenentwintigste eeuw, zoals bijvoorbeeld klimaatverandering, aan te pakken.
Met dank aan Alfred Wegener!
Een muzikale ode aan Alfred Wegener door The Amoeba People:
En in juli 2012 staat continentendrift centraal in de nieuwste Ice Age 4, een passende ode aan de meteoroloog Wegener, die het grootste deel van zijn onderzoek besteed heeft aan de Groenlandse ijskap, waar hij uiteindelijk ook gestorven is:
Het originele boek (4de editie uit 1929) is volledig digitaal beschikbaar:
- Wegener, Alfred, 1929. Die Entstehung der Kontinente und Ozeane.
Over deze memorable gebeurtenis is ook geschreven op volgende wetenschapsblogs:
- Berkeley Seimo Blog Today in Earthquake History: Frankfurt 1912
- Scientific American Blog 'History of Geology' January 6, 1912: Continental Drift!
Geschreven in Onderzoek | 2 Reacties | Vaste link | Afdrukken
| 