En, wat hebben we geleerd? Een heleboel. Dat je maar beter niet zomaar in een vegetarisch of veganistisch dieet vliegt, zonder informatie in te winnen of een bezoekje aan een diëtist. Dat vegetarisch eten een ontdekkingstocht is langs allerlei nieuwe voedingsproducten, die soms ook niet zo makkelijk te vinden zijn. Dat je als veganist niet alle vitamines die je nodig hebt, uit plantaardig voedsel kan halen, maar ook verrijkte producten moet eten (zoals B12-verrijkte sojaproducten). En dat het niet eenvoudig was om man en kinderen enthousiast te maken voor dat ‘rare eten’…

Maar we hebben wel felicitaties gekregen van diëtiste Evelyne Mertens. Op enkele kleine opmerkingen na (ik moet meer melkproducten eten, de kinderen af en toe wat gezondere koekjes, sommige producten waren niet helemaal veganistisch), eten we ‘volwaardig en gevarieerd’.

Althans, ikzelf en de kinderen. Mijn vriend besefte allicht niet goed waar hij aan begon toen hij erin toestemde om mee te doen met mijn veggie week. Noodzakelijke tussendoortjes voor veganisten met noten en gedroogd fruit heeft hij nooit meegenomen naar het werk, het vegetarisch broodbeleg was ook niet aan hem besteed, en op vrijdag was volhouden gewoonweg on-mo-ge-lijk. Hij was een hele dag op stap met twee (vleesetende) vrienden. ’s Middags bestelde hij met pijn in het hart nog een belegd broodje ‘met alleen groenten, en zonder mayonaise’ (deden ze er toch wel ei op zeker!), maar ’s avonds was er het obligate bezoek aan de frituur, en daarbij kon een frikandel speciale en een goed sausje niet ontbreken. Vegetarisch of veganistisch eten in gezelschap of buitenshuis: chapeau voor de mensen die dat volhouden!

Evelyne en Maureen Vande Capelle van EVA (Ethisch Vegetarisch Alternatief) werpen op dat wij ook wel erg drastisch tewerk zijn gegaan. Normaal verloopt de overgang naar een vegetarisch, en zeker naar een veganistisch dieet, niet van dag op dag, maar er gaan weken, maanden of zelfs jaren over voor je volledig veggie gaat. Het kost tijd om je eetpatroon aan te passen, om te wennen aan nieuwe producten en nieuwe smaken, om van de gezonde gewoontes die we nu snelsnel hebben ingevoerd, ingesleten vanzelfsprekendheden te maken.


Gezond of niet?

Een overtuigd vegetariër – laat staan veganist – ben ik zelf door dit experiment niet geworden. Maar intussen weet ik wel dat de vegetarische maaltijden die wij voordien soms aten (gewoon een maaltijd zonder vlees, of het vlees vervangen door een veggie burger) eigenlijk niet zo’n goed idee zijn als je volwaardig vegetariër wil zijn. Vleesvervangers zijn een must, anders krijg je niet de nodige eiwitten binnen. En veel veggie burgers blijken ook geen volwaardige vervangers, waarschuwt Evelyne. Vaak zijn het gewoon groenten of pasta met een laagje paneermeel errond: veel koolhydraten en vetten, geen eiwitten. Ook veggie burgers met kaas zijn erg vet. Denken dat je supergezond eet als je van die burgers op tafel tovert, is dus een waanbeeld.

Sowieso aten wij al minstens twee keer in de week ’s avonds geen vlees, en intussen hebben we wel mooi veel meer alternatieven leren kennen, zoals seitan en tofu, én een uitgebreide databank met makkelijke recepten. (Volwaardige) vleesvervangers zijn voor de zogenoemde flexitariër overigens geen must: als je op andere dagen wél vlees eet, hoef je die niet te gebruiken.

Ik neem me ook voor om gezondere tussendoortjes te eten. Vandaag heb ik alvast een portie druiven en een sinaasappel naar binnen gewerkt, en een granenkoek uit het veganistische pak dat ik vorige week heb gekocht. Onze zoontjes wil ik af en toe ook gedroogd fruit en noten aanbieden. Daar dacht ik voordien nooit aan, maar ze vinden het lekker en het is gezond, dus zeker een aanrader.

Is vegetarisch en veganistisch eten nu gezond of niet? Het is in elk geval stukken gezonder dan elke dag 200 gram vlees naar binnen te werken – obesitas, hoge bloeddruk, bepaalde kankers: de links zijn veelvuldig aangetoond. In vlees, zuivel en eieren zitten echter wel wat essentiële voedingsstoffen. Daarom zijn verrijkte voeding en de juiste vleesvervangers ontzettend belangrijk, zeker als je ook je kinderen erbij betrekt. Uitgebreidere informatie en de mening van experts van de universiteiten van Gent en Wageningen, lees je binnenkort in Eos.

Geschreven in Weirde Wetenschap | 4 Reacties | Vaste link | Afdrukken

De laatste dag vandaag van onze veggie/vega-week. Het begint ons steeds beter te lukken om een evenwichtig menu uit te dokteren waarin we genoeg vitamnies en mineralen binnenkrijgen. Tegelijk beginnen we ook te verlangen naar de terugkeer van onze ‘gewone kost’: wat vlees of kaas op de boterham, eens een goed stoof(vlees)potje ’s avonds, een stukje vis…

Laten we zeggen dat het een interessante ervaring was, waaruit ik zeker wel wat zaken wil meenemen, maar het ‘flexitariërschap’ lijkt me wel zoveel makkelijker, leuker en lekkerder dan het strikte veganisme van de afgelopen drie dagen. Ons oudste zoontje Boris vroeg vanmorgen hoe lang we nog vegetarisch zouden eten. ‘Nog maar 1 dag? Maar ik wil dat nog langer verderdoen’, zei hij totaal tegen mijn verwachtingen in (Gisteravond zat hij echt te walgen van het ene stukje tofu dat hij moest proeven…). Maar hij had het over zijn ontdekking van noten en gedroogd fruit – vooral abrikozen zijn zijn favoriet. Het doosje dat ik gisteren meegaf naar school was ’s avonds helemaal leeg. Voor herhaling vatbaar, dus, en ook nog eens supergezond. Benieuwd of hij vandaag ook die ene dadel en vijg opeet die ik tussen de rest heb gestopt …

Cola

Gisteren was overigens een topdag qua gezond en evenwichtig veganistisch menu. Goede punten gekregen van diëtiste Evelyne Mertens. ’s Ochtends waldkornbrood (vezels, zink), sojamelk voor de kinderen (volwaardige eiwitten, calcium, ijzer, vitamine B2 en B12) en pindakaas (eiwitten, plantaardige vetten, foliumzuur – wat overigens belangrijk is voor mij tijdens m’n zwangerschap). Maar vooral met onze tussendoortjes zijn we met rasse schreden vooruitgegaan. Boris, Arne en ik hadden allebei een potje mee met noten (essentiële vetten, zink, ijzer) en gedroogd fruit (ijzer), en daarnaast ook nog één (de kinderen) of twee (ikzelf) stukken vers fruit (vitamines, mineralen). Bij mijn vriend is de lol er een beetje af, hij beperkte zich tot een blikje cola – ‘omdat ik toch ergens mijn energie uit moet halen’ – en kreeg uiteraard slechte punten. Als je dan toch zoveel calorieën wil binnenspelen, kan je nog beter kiezen voor een blikje vruchtensap, daar zitten tenminste nog wat vitaminen en mineralen in, luidt het oordeel van Evelyne.

’s Avonds improviseerden we een wokschotel met tofu in sojasaus, sojascheuten, groenten (broccoli, wortel, ui) en bruine rijst. Boris spuugde dus zoals gezegd de tofu weer uit, en met moeite konden we hem overtuigen de rest van zijn bord leeg te eten. Gelukkig hadden we nog wat veggie balletjes over van de dag ervoor die we als vleesvervanger konden aanbieden. Arne deed het deze keer een stuk beter, al ging bij hem de tofu er ook niet allemaal in. Als dessert waren daar weer de sojapuddinkjes – daar zijn ze echt gek op. Al bij al hebben we allemaal een volwaardige avondmaaltijd gehad, concludeert Evelyne: volwaardige eiwitten (tofu, balletjes, pudding), zink en vezels (rijst), vitamines, mineralen en ijzer (groenten).

Broodbeleg

Voor het broodbeleg is het voor ons nog steeds zoeken, zeker als je ook geen kaas kan eten. En om steeds maar naar de natuurvoedingswinkel te hollen heb ik geen tijd en geen geld. Omdat er nog tofu in de koelkast lag, maakte ik met de inspiratie van het moment een tomatensmeerseltje (met tofu, zongedroogde tomaatjes, een verse tomaat en olijfolie) – dat kon ermee door qua smaak. Gisteren kwam er nog een potje bij: zelfgemaakte veggie prepare met worteltjes (een recept van EVA). Mijn vriend haalde zijn neus op voor het tofusmeersel en at op het werk een slaatje met witte kool, rozijnen, tomaten en bonen bij zijn boterhammen met pindakaas. Maar we kregen allebei de goedkeuring van Evelyne, al mocht het bij mij een boterham minder zijn.

Helaas zijn de kinderen niet gek op het veggie beleg. De vegetarische boterhamworst vinden ze wel lekker, en die hadden ze dus weer meegekregen, maar die bevat wat te veel vet en zout en is bovendien niet altijd veganistisch. Een ander soort beleg of een plantaardig (verrijkt) melkproduct zijn aan te raden, want anders krijgen ze niet genoeg aminozuren, calcium en ijzer binnen.

Maureen, culinair expert van EVA, raadt me aan toch nog maar eens een natuurvoedingswinkel binnen te stappen. Die heeft inderdaad wel het meeste keuze, spreads met pitten of groenten, humus, …  Het is even zoeken waar kinderen van houden.

Maar ook in de supermarkt zijn wel degelijk dingen te vinden, zegt Maureen. Alleen niet op de geijkte plaatsen voor beleg. Champignons à la greque, hummus, tapenades of guacomole. Tja, het was nog niet in me opgekomen om het bij de sausjes te gaan zoeken. De vegetariërs vinden hun gading uiteraard ook wel bij zaken als komkommersla, eiersla of andere groentenslaatjes – al stel ik me zeer de vraag of een overdaad aan mayonaise een goed idee is. Nog een laatste tip van Maureen: een laagje hummus met geroosterde plakken aubergine of courgette. Maar da’s dan weer eerder iets voor volwassenen, denk ik.

Morgen is ons experiment dus voorbij. Volgende week nog een afsluitende blog. Het volledige verhaal ‘Is vegetarisch gezond?’, waarin ook andere voedingsexperts aan bod komen die zelf geen vegetariërs zijn, lees je in het volgende nummer van Eos!

Geschreven in Weirde Wetenschap | 1 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Hoera! Diëtiste Evelyne kon geen enkel negatief punt ontdekken in onze veganistische lunch (afgezien van de worst, dan, die volgens haar misschien ook niet strikt veganistisch is). We kregen dankzij de noten, pitten en het gedroogd fruit heel wat essentiële vetten en aminozuren binnen, en ook een portie zink en ijzer. De pudding is dan weer verrijkt met vitaminen (onder meer ‘vleesvitamine’ B12) en mineralen. Wat nog beter was geweest, was een glas vers sinaasappelsap bij onze lunch. ‘De ijzerabsorptie wordt bevorderd als je samen met de ijzerinname vitamine C binnenkrijgt’, zegt Evelyne. Ze raadt ook af om koffie of thee te drinken bij het eten. Die bevatten tannines en die gaan de ijzerabsorptie tegen.

Mijn vriend, die op het werk at, bracht het er wat slechter van af. Hij at twee boterhammen met vegetarische worst en een slaatje met aardappel, tomaat, witte kool, rozijnen en broccoli. ‘Geen volwaardige lunch qua eiwitten en aminozuren’, concludeert Evelyne. Wel positief zijn de vele groenten (broccoli is bijvoorbeeld een goede bron van calcium).

Nieuw voor mij was Evelynes opmerking dat tussendoortjes belangrijk zijn voor een optimale werking van het metabolisme: tussen de drie hoofdmaaltijden twee (maximum drie) tussendoortjes, om 10u, om 15u30 en eventueel ’s avonds, raadt ze aan.

We hebben het dus niet slecht gedaan gisteren. Althans, bij het middageten. In ons ontbijt en avondeten doken verborgen dieren op! Veganistisch blijkt toch nog een stuk moeilijker dan vegetarisch, en er komt wel wat uitzoekwerk bij kijken voordat je weet welke producten je kan kopen. De nesquik die de kinderen in hun sojamelk deden bij het onbijt, bijvoorbeeld, bevat verborgen dierlijke ingrediënten. Veganistisch cacaopoeder (uit de natuurwinkel) of choco-sojamelk zijn het alternatief. En de honing die we aten, is natuurlijk ook afkomstig van dieren… niet aan gedacht! Volgens Maureen van EVA (Ethisch Vegetarisch Alternatief) hoef je in principe niets van je ontbijttafel te schrappen, want veel pure choco is bijvoorbeeld veganistisch, en ook hagelslag zonder melkextracten is te vinden.

De verrijkte sojamelk die de kinderen dronken, is overigens een volwaardig, plantaardig alternatief voor halvolle koemelk, zegt Evelyne. Het bevat volwaardige eiwitten (en dus essentiële aminozuren), ijzer, calcium en vitamines uit de B-groep (zoals B12).

Ook ons avondeten was strikt genomen niet veganistisch. Maar wel erg kindvriendelijk – Boris mocht kiezen, en kreeg zijn appelmoes en gebakken aardappeltjes. Mét resultaat: geen zeurende kinderen (‘Het is echt hééérlijk!’), en twee lege borden. Bij de appelmoes en aardappelen kwamen nog vegetarische balletjes en quornsteak (wat voor mij een beetje naar kip smaakte). En als dessert: een sojapuddinkje, vanille voor ons, choco voor de kinderen. Zo kregen we genoeg volwaardige eiwitten binnen, vond Evelyne, maar in quorn wordt helaas kippe-eiwit gebruikt… Appelmoes is goed voor één keer, maar groenten bij het avondeten zijn eigenlijk beter en geven een langere verzadiging.

En er zijn nog meer instinkers waar je als beginnend veganist of vegetariër voor moet opletten, stelt Evelyne. Gelatine, bijvoorbeeld, of dierlijk stremsel in kazen (dat komt uit de maag van een geslacht kalf, en zit bijvoorbeeld in de Philadelphia die ik dinsdag op mijn broodje had), vleesbouillon en ook sommige E’s.

E120 (karmijnzuur) is een dierlijke kleurstof die wordt gewonnen uit fijngestampte schildluizen. Onder meer vruchtensiropen, snoepjes (rode M&M’s bijvoorbeeld), frisdranken of alcoholische dranken (Campari) worden er rood mee gekleurd. E904 of schellak is een glansmiddel dat toegevoegd wordt aan vruchten, bonbons en suikerwaren, en dat wordt verkregen uit een afscheidingsproduct van lakschildluizen.

Mijn bezoek aan de supermarkt gisteren zorgde vooral voor een grote aanvoer van gedroogd fruit. De kinderen krijgen in hun boekentas een mix mee van walnoten, gedroogde abrikozen, rozijntjes en gedroogde bananen. Voor mezelf heb ik als tussendoortje ook walnoten mee, hazelnoten, rozijnen, vijgen en dadels. Om Boris toch melk te laten drinken koos ik, samen met hem, voor sojamelk met bosvruchten. En ja hoor, hij heeft z’n hele glas vanmorgen opgedronken. Andere soorten melk (rijstmelk, amandelmelk, hazelnotenmelk, …), waarvan Maureen me op het bestaan wees, hebben de weg naar de Colruyt helaas nog niet gevonden. Net zomin als veganistisch broodbelegd, andere notenpasta’s dan pindakaas (zoals amandelpasta), of andere dessertjes dan de alpro soya puddinkjes. Veganisten kiezen er natuurlijk zelf voor, maar ik krijg op slag wel medelijden met mensen met een koemelkallergie.

In elk geval, onze ‘kindvriendelijke’ dag en het bezoek aan de supermarkt heeft ervoor gezorgd dat de animo er weer in zit, én dat we volgens mij ook beter tegemoet zullen komen aan alle essentiële vitamines en voedingsstoffen die we nodig hebben.

Geschreven in Weirde Wetenschap | 0 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Ik wil worst met appelmoes! Ik lust die melk niet! Het mag duidelijk zijn, onze vegetarisch/veganistische week begint een beetje te wegen op onze kinderen. Moet ik me schuldig voelen dat ik hen dat aandoe? Of zouden ze misschien evenveel zeuren als ze ‘gewone’ maaltijden voorgeschoteld kregen? Op andere dagen eten ze namelijk ook niet altijd even gretig. En wij zijn sowieso ook niet de ouders die elke dag kindvriendelijk koken.

Vanmorgen dus aan onze eerste veganistische dag begonnen. Plotsklaps stond er heel wat minder op de ontbijttafel: geen melk, maar sojamelk (vies, vond onze oudste zoon Boris, zelfs met nesquick erin dronk hij nog maar een paar slokjes. Zijn broertje daarentegen vroeg om nog een tweede beker chocolademelk), hagelslag, choco: verdwenen, want daar zit melk in. Bleven over: confituur, honing en speculaaspasta.

Vanaf vandaag dus ook geen koekje of melk meer op school voor onze zoontjes. Die kwestie is intussen gelukkig vrij makkelijk uitgeklaard met de leerkrachten. Boris z’n juf blijkt zelf vegetarisch te zijn, dus die maakte er helemaal geen problemen van dat hij de komende drie dagen een veganistisch koekje meekrijgt in de boekentas.

Vanmiddag heb ik vrij genomen, en ik plan een bezoekje aan de supermarkt met de kinderen. Kunnen ze zelf een beetje mee kiezen wat we gaan eten.

Geen volwaardige maaltijd

En wat is het oordeel van experts Evelyne en Maureen over ons menu van gisteren? Omdat we minder brood in huis hadden dan we dachten, namen alleen de kinderen boterhammen mee. Mijn vriend en ik trakteerden onszelf op het werk op een broodje. Mijn bruin broodje met philadelphia, rucola en zongedroogde tomaatjes (jummie!) kan bij diëtiste Evelyne Mertens op veel bijval rekenen: bruin brood (vezels, mineralen) en groenten. Philadelphia is een light kaas, dus minder vet dan gewone kaas, maar nog steeds wel vrij zout. Ook aan te raden is om er toch een salade bij te eten of een stuk fruit. De smos kaas van mijn vriend is, zoals we wel verwachtten, niet echt gezond te noemen: mayonaise en kaas zijn goed voor veel vetten en zout. Ook de vegetarische boterhamworst die de kinderen meekregen (deze keer zijn de boterhammen wel op!), bevat volgens Evelyne vrij veel vetten en koolhydraten in verhouding tot de eiwitten, en ook vrij veel zout. Ze raadt ons aan genoeg af te wisselen.

Als avondeten baseren we ons op wat nog in onze (bijna lege) koelkast zit. Goed voor een groentensoepje met ui, selder en wortel en pasta met prei en saffraan (het recept vind je hier). Geen vleesvervangers deze keer, maar gewoon een pasta met groenten. Niet zo’n goed idee voor echte vegetariërs of veganisten, zo blijkt. Er zitten niet genoeg eiwitten in, een vleesvervanger zoals tofu of (extra) noten toevoegen is noodzakelijk. ‘Deze pasta is een typisch ‘Donderdag Veggiedag’-gerecht’, zegt Maureen van vegetariërsvereniging EVA. ‘Perfect als je als omnivoor een veggie dagje wil inlassen, maar als je elke dag vegetarisch of veganistisch eet, moet je een beetje letten op de volwaardigheid van je maaltijd.’

Algemeen raadt diëtiste Evelyne ons aan om meer groenten en fruit te introduceren op allerlei momenten van de dag, omdat die belangrijke vitamines en mineralen leveren. Ook noten (ijzer, zink, vetten, eiwitten) zijn belangrijk. Om de kinderen de nodige aminozuren te laten opnemen, geeft ze ons de tip om meer te diversifiëren, bijvoorbeeld met havermoutpap, smeerpasta’s van peulvruchten, volkoren beschuiten, omelet, verrijkte sojaproducten, noten of gedroogd fruit.

Evenwichtig en gezond eten: het is toch moeilijker dan ik dacht!

Geschreven in Weirde Wetenschap | 2 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Tot zover het enthousiasme over de olijventofu… Gisteravond vond ik twee boterhammendoosjes waarin de boterham met het smeerseltje waar ze zondagavond nog zo gek op waren, waren overgebleven. Gelukkig hadden we voor de zekerheid allebei onze zoontjes nog een boterhammetje met kaas meegegeven. Vandaag hebben ze een soort vegetarische boterhamworst mee uit de natuurwinkel. Hopelijk lukt dat beter, al vrees ik dat er wel nogal wat zout in zit…

Gisteravond verorberden we ons eerste vegetarische diner: seitangoulash (het recept vind je hier). Best lekker, al moet ik wel besluiten dat seitan niet meteen mijn lievelingsvleesvervanger is. De algemene smaak van de goulash kon echter best wel concurreren met het recept van BV-kok Jeroen Meus (dat we onlangs ook al eens uitprobeerden, toen wel met vlees). En het voordeel is dat de vegetarische versie niet zo lang moet pruttelen. Arne, ons jongste zoontje, at gretig alle seitanblokjes op, en met een beetje hulp ook al de rest. Zijn grote broer Boris daarentegen besloot al snel dat hij niets lustte van zijn bord. Maar na een crisismoment of twee konden we hem toch overtuigen om te eten, en uiteindelijk was alles op. Beloning: yoghurt als dessert!

Voer voor kinderen

Maureen van EVA vindt ons experiment met de olijventofu inderdaad nogal gewaagd voor kinderen. De vege-organisatie heeft zelf een tijd geleden broodbeleg laten testen door een groep kinderen, en de ‘winnaar’ was ook een tofubeleg, maar dan met tomaten en wortel. Andere favorieten: erwtenspread en seitan met curry. Zoet beleg kan ook natuurlijk, zegt Maureen, zoals notenpasta’s. Maar ik denk dat we voorlopig onze regel ‘’s ochtends zoet, ’s middags hartig’ niet zullen verbreken.

Maureen, die culinair expert is bij EVA, wijst me ook op de verschillende soorten seitan die er bestaan. Daar had ik eerlijk gezegd geen flauw idee van. Blijkbaar goed dat ik ons stukje seitan in de natuurwinkel gekocht heb gisteren, want die smaakt volgens haar veel beter dan wat je in de supermarkt vindt – vrij taai en zout, luidt het oordeel, en vooral goed om gehakt van te maken. Al kan de hele vege- en biowereld ook nog wel wat leren van de supermarkt: verpak die handel toch wat aantrekkelijker! In zo'n doorzichtige vacuümverpakking moet je al echt overtuigd zijn om een pakje seitan mee te nemen. Om alle essentiële aminozuren binnen te krijgen, eet je overigens beter niet elke dag seitan, zegt Maureen nog. Je wisselt het best af met sojaproducten.

Gezond of ongezond?

En dan nu het verdict van diëtiste Evelyne Mertens. Het was even slikken toen ik haar uitgebreide evaluatie onder ogen kreeg. Terwijl ik zelf dacht dat we goed bezig waren, blijkt er toch nog heel wat voor verbetering vatbaar. We hebben wel strikt vegetarisch gegeten, maar echt gezond niet. De hagelslag en stroop die we ’s ochtends op onze boterhammen smeren, kan op weinig bijval rekenen: snelle suikers, dus een minder lange verzadiging. Fruit of sinaasappelsap (mineralen, vitaminen) introduceren aan de ontbijttafel zou ook niet slecht zijn, stelt Evelyne. De kinderen drinken een beker halfvolle melk (calcium, vitaminen/mineralen), dus die zijn goed bezig. Zelf trek ik mijn neus op voor melk (alleen chocolademelk gaat erin), en mijn vriend drinkt dat ook zelden of nooit. Wij drinken liever thee of water. ‘Probeer toch een melkproduct te introduceren’, raadt Evelyne ons aan, ‘want het is een belangrijke bron van calcium’. Dat kunnen we nu immers niet meer uit vlees halen. Maar er zijn ook positieve punten aan ons ontbijt: we eten allemaal volkorenbrood (vezels, mineralen, en een bron van zink, belangrijk voor vegetariërs) en margarine (verrijkt met essentiële vetzuren en vitamines) in plaats van boter.

Onze lunch kan op meer bijval rekenen, de tofuspread (met olijven, tofu, olijfolie, pijnboompitten) bevat gezonde, essentiële vetzuren en volwaardige eiwitten en ook de groentensoep die de kinderen op school krijgen (met – zo wisten ze te vertellen – onder meer spruitjes) is positief. Onze boterhammen met kaas bevatten echter veel verzadigde vetten en zout. Overschakelen op magere kaas kan dat vetprobleem alvast oplossen, stelt Evelyne. Noten kunnen het vet op een gezondere manier vervangen. Het slaatje dat mijn vriend op het werk bij zijn boterhammen opeet (met aardappel, olijven, tomaten en pasta) bevat volgens de diëtiste te veel koolhydraten, zeker in combinatie met brood. Ze raadt hem aan om zich te beperken tot één bron van koolhydraten, en die aan te vullen met groenten. Zelf krijg ik een beetje op mijn kop omdat ik twee wafels heb gegeten als tussendoortje. Veel zout, verzadigde vetzuren, transvetzuren en snelle suikers, luidt het verdict. Beperken tot één is de boodschap, en nog beter: overschakelen op ‘gezondere’ koekjes, zoals sultana, vitalinea of kinderkoekjes. Die ene appel die ik gegeten heb, krijgt best ook nog gezelschap van één of twee andere stukken fruit. Evelyne raadt overigens ook gedroogd fruit aan als tussendoortje, omdat daar ook ijzer in zit – belangrijk als je zwanger bent, zoals ik. ‘Andere bronnen van ijzer zijn noten, graanproducten, groene groenten en peulvruchten.’

En hoe zit het met onze goulash? Het is een volwaardige maaltijd, concludeert Evelyne, met vetten, koolhydraten en eiwitten in een goede verhouding. Al bevat seitan redelijk wat zout. Ook de yoghurt die we eten als dessert is prima. Oef!

B12-tekort

Een van de belangrijkste dingen waar vegetariërs rekening mee moeten houden, is dat ze de vitamine B12 die in dierlijke producten zit, nu veel minder binnenkrijgen. ‘B12 wordt beter opgenomen als je het in kleine hoeveelheden eet’, zegt Evelyne. ‘Je kan als vegetariër een B12-tekort vermijden door twee tot drie keer per dag een zuivelproduct, ei of verrijkte sojaproducten te eten of drinken.’
?Dat wordt de komende dagen nog wat moeilijker, als ook zuivel en eieren van ons menu geschrapt worden en we compleet veganistisch gaan. Gisteren heb ik al verrijkte sojamelk ingeslagen en hopelijk bevalt dat onze kinderen, die gewend zijn aan een paar glazen melk per dag. Op hun school heb ik intussen leerkrachten aangesproken om te vragen of ik veganistische koekjes (zonder ei) mag meegeven, ter vervanging van het koekje dat ze daar krijgen. Wordt vervolgd!

Geschreven in Weirde Wetenschap | 0 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Hoe gezond of ongezond is een vegetarisch dieet? Kunnen we zomaar zonder de voedingsstoffen die in vlees of zuivel zitten? Dat is de vraag die ik wil beantwoorden in een volgend artikel in Eos. Omdat de praktijk nog steeds de beste leerschool is, ga ik deze week compleet veggie. Sterker nog, ik sleur m’n hele gezin mee, en we laten ons menu elke dag evalueren door de veganisten van EVA (Ethisch Vegetarisch Alternatief) en door een gespecialiseerd diëtiste.

Ok, te veel vlees is misschien ongezond, maar helemaal geen vlees meer? En ook geen melk of yoghurt? Dat is toch niet goed, en al helemaal niet voor opgroeiende kinderen of zwangere vrouwen. Het zijn opmerkingen die geregeld vallen als het over vegetarisme of veganisme gaat. Krijg je wel genoeg ijzer binnen, en genoeg vitamines, of tout court wel genoeg voedingsstoffen – zijn niet al die veganisten veel te mager? Loop je niet het risico dat je kind een ontwikkelingsachterstand oploopt?

Tijd om eens uit te zoeken hoe het zit. Geen betere proefkonijnen dan m’n eigen gezin, met twee kleuters en ikzelf als zwangere vrouw. De vader des huizes mag model staan voor elke gezonde volwassene die wil overschakelen op een vegetarisch dieet.

Vandaag is onze eerste vegetarische dag. Voorlopig houden we het nog relatief makkelijk, met een ‘gewoon’ vegetarisch dieet. Geen vlees of vis, dus. Vanaf woensdag schakelen we over op een veganistisch dieet, en gooien we alle dierlijke producten overboord, dus ook zuivel en eieren. Dan wordt het pas echt moeilijk, zeker als we ook nog alle nodige vitamines en voedingsstoffen willen binnenkrijgen.

Wat me nog het meeste benieuwt, is of onze zoontjes, 2,5 en 5 jaar zijn ze, het zo leuk zullen vinden om een week allerlei lekkers te laten staan. Zeker de jongste heeft er namelijk een handje van weg om eerst zijn vlees weg te plukken uit zijn bord, en de rest vaak met lange tanden op te eten. Bovendien kicken ze allebei even erg op yoghurt, pudding of andere zuiveldesserts.

Goed, vanmorgen dus ons eerste ‘vegetarische ontbijt’. Dat was alvast een makkie, want ’s ochtends eten wij nooit vlees. Bovendien mag voorlopig alles waar melk in zit, nog blijven staan. De beker melk, de hagelslag, de choco: geen probleem. De lunchpakketten klaarmaken was al wat moeilijker. Maar daar had ik me gisteravond op voorbereid. Op basis van een receptje dat ik op de website van EVA vond, had ik een tofu-smeersel gemaakt met olijven. Op tien minuten klaar, en het was niet moeilijk om mijn zoontjes enthousiast te maken want ze zijn gek op olijven. Ze kwamen onmiddellijk kijken wat ik aan het doen was – en proeven van het resultaat. Hopelijk vinden ze het vanmiddag ook nog lekker. En anders hebben ze nog een boterham met kaas als reserve…

Waar ik me het meest het hoofd over breek, is de overschakeling naar veganisme en hoe dat gaat lopen met de kinderen. Vooral op school, want daar krijgen ze elke dag melk en een koekje (waar hoogstwaarschijnlijk eieren in zitten). Eigen drank en koekjes meegeven is normaal gezien uit den boze, dus dat wordt creatief zijn.

Eerst vanavond nog koken, en vervolgens alles wat we vandaag gegeten en gedronken hebben, doorgeven aan Maureen Vande Capelle van EVA. Benieuwd wat het verdict zal zijn van haar en van diëtiste Evelyne van onze eerste vege-dag. Geen verborgen vlees gegeten? Maar vooral: hebben we gezond en evenwichtig gegeten? 

Geschreven in Weirde Wetenschap | 0 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Nog welgeteld 16 dagen en Diego, Romain, Sasha, Aleksej, Wang en Sukhrob zijn weer vrij. Nee, deze drie Russen, twee Europeanen en een Chinees zijn geen misdadigers, ze lieten zichzelf vrijwillig ‘opsluiten’ in een nepruimtetuig in Moskou. Maar liefst 520 dagen lang moesten ze doen alsof ze naar Mars gingen en terug, terwijl ze de hele tijd middenin Moskou bleven. In de helft van de ‘reis’ stapten drie van hen over in een pseudo-Marslander, en vervolgens in een zandbak waar ze een paar dagen nep-Marsstenen verzamelden. Intussen werden de bemanningsleden constant gefilm en opgevolgd door tientallen internationale wetenschappers. Mars500, heet het experiment. Als dat geen ‘weirde wetenschap’ is, weet ik het ook niet meer.

Ik probeer het me in te beelden hoe lang ik het zou volhouden (niet dat ik, als totale nitwit en als vrouw, ook maar zou worden toegelaten), en hoe het zou zijn. Ik denk dat ik gek zou worden. Tussen vijf mannen gaan zitten met een andere cultuur en een andere taal, maar een keer om de tien dagen een douche en de andere dagen moet je je maar zien te beredderen, de enige privéruimte die je ter beschikking hebt, is je slaapkamertje van 2,8 op 3,2 meter. En overal die camera’s!

Voor het geld moet je het ook niet echt doen. De Europeanen Diego en Romain zouden zowat 3.000 euro per maand krijgen, de anderen 2.000. Op het eerste gezicht niet zo slecht, als je er rekening mee houdt dat kost en inwoning gratis zijn. Maar intussen lopen eventuele hypotheekleningen en gezinskosten wel gewoon door, natuurlijk. En wordt er anderhalf jaar uit je leven ‘weggeknipt’: weg partner, weg kinderen, weg vrienden, weg wereld.

Monotonie

Toch kregen de organisatoren, het Russische IMBP (Instituut voor Biomedische Problemen), de Europese ruimtevaartorganisatie ESA en haar Chinese tegenhanger, duizenden vacatures binnen van mensen die graag ‘astronautje wilden spelen’. Hun motieven liepen uiteen van de ambitie om echt ruimtevaarder te worden tot de mensheid vooruit helpen.

Doel van het experiment is te weten komen of de mens psychisch en fysiek opgewassen is tegen zo’n lange isolatie. Daarom moeten de zes elke dag een routine doorlopen van medische tests (bloedprikken, fysieke training, wetenschappelijke computergames) en enquêtes invullen over hun gemoedstoestand. Daarnaast lopen tijdelijke experimenten, zoals de invloed van blauw licht of voedingssupplementen.

Het ziet ernaar uit dat de zes alleszins heelhuids 4 november halen. Onoverkomelijke ruzies, ongelukken of zware depressies zijn er niet geweest. Maar een invloed heeft de langdurige isolatie zeker gehad. De bemanning leed vooral onder het gebrek aan zintuiglijke prikkels en onder de monotonie van hun dagen. Ze raakten vermoeid en wat geïrriteerd. Bovendien bleven ze niet gespaard van ‘plagerijtjes’ van ground control, die hen onder meer verblijdde met een communicatiestoring en een 22 uur durende stroompanne. Het is nu afwachten wat de officiële wetenschappelijke resultaten zullen prijsgeven.

Na de ‘landing’ op 4 november worden de zes ‘astronauten’ een paar dagen medisch opgevolgd. Daarna mogen ze hun leven verderzetten. Nochtans zou het erg interessant zijn om te zien hoe het hen verder vergaat. Pikken ze na anderhalf jaar zomaar de draad weer op? En kunnen hun familieleden dat ook? Het kan niet anders dan dat deze episode een blijvende stempel drukt op hun leven.

In een artikel in het nieuwe nummer van Eos ga ik uitgebreid in op de ‘Mars500’-missie, en komen ook enkele experts aan bod die het experiment volgen.

De Italiaans-Colombiaanse deelnemer Diego Urbina is een fervent twitteraar en houdt je live op de hoogte van alles wat er gebeurt in het ruimtetuig.

Geschreven in Weirde Wetenschap | 1 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Vleeseters gedragen zich egoïstischer dan vegetariërs, zo moest onlangs blijken uit een onderzoek van sociaal psycholoog Diederik Stapel, waaraan onder meer collega Roos Vonk van de Radboud Universiteit had meegewerkt. Amper een paar weken later blijkt dat het onderzoek waarschijnlijk helemaal verzonnen is. Dat laat Roos Vonk zelf weten, nadat Stapel door zijn universiteit op non-actief is gezet wegens fraude. Er werd ontdekt dat hij een ander onderzoek had verzonnen, en volgens de rector van de universiteit heeft hij zelfs ‘op grote schaal onderzoeksdata verzonnen’. Een commissie gaat nu Stapels verleden na om uit te pluizen wat hij allemaal op zijn kerfstok heeft.

Stapel mag een kruis maken over zijn wetenschappelijke carrière. Maar ook anderen hebben boter op het hoofd. Allereerst de persdienst van de universiteit, die het bericht over het onderzoek de wereld in bombardeerde terwijl het artikel met de onderzoeksresultaten nog niet eens was gepubliceerd – en dus gecheckt door peer reviewers – in een vaktijdschrift. Nu, Tilburg is niet de enige universiteit die zich daar schuldig aan maakt. Alle collega’s doen het: een lekker nieuwtje voor de pers kan je toch niet laten verstoffen?

Partij voor de Dieren

En zo zijn we bij die pers zelf. Bij Eos brachten we het bericht niet. We kregen allemaal het bericht van de universiteit in onze mailbox, maar dat werd voornamelijk op hoongelach onthaald. Kijk je alleen al naar de manier waarop het onderzoek zogezegd is gevoerd, dan rijzen er al twijfels: enkele proefpersonen werden ‘onzeker gemaakt’ (hoe?), en konden vervolgens kiezen of ze een foto van vlees, vis of een vegetarisch gerecht wilden zien (zien, dus niet eten). Wie een biefstuk te zien kreeg, maakte vervolgens bij een lijst met meerkeuzevragen egoïstischere keuzes. ‘Vlees eten maakt asociaal en eenzaam’, zo concludeerden Stapel en Vonk vervolgens. ‘Vleeseters denken meer in termen van dominantie en de baas zijn. Vlees eten is een manier om je te verheffen boven anderen.’

Wel zeer verregaande conclusies. Maar ook de achtergrond van onderzoeker Roos Vonk was een reden om het bericht niet klakkeloos over te nemen: zij is lid van de Nederlandse Partij voor de Dieren en voormalig voorzitter van de actiegroep Wakker Dier. Wel leuk als vegetariërs dan zo goed uit je onderzoek komen.

Nu Stapel zijn carrière wel mag vergeten, probeert Roos Vonk zich eruit te reden. ‘Niet alleen was het onderzoek niet waardenvrij, de resultaten waren compleet fake! Er zijn vermoedelijk helemaal geen onderzoeksresultaten over de effecten van denken aan vlees’, geeft ze toe op haar website. Waarmee ze meteen bekent dat ze òf gretig meewerkte aan de frauduleuze praktijken, òf gewoonweg haar naam verbindt aan onderzoek waar ze eigenlijk niks mee te maken heeft. Het bericht op haar website laat het laatste uitschijnen.

Publish or perish

Volgens Luca Consoli (Radboud Universiteit), die onderzoek doet naar ethiek en wangedrag in de wetenschap, (die overigens de fraude allesbehalve wil goedpraten), werkt de druk om te publiceren fraude in de hand. Dat zegt hij in het volgende nummer van Eos (dat op 22/9 uitkomt), in een artikel over het systeem van peer review en publicaties. Wetenschappers moeten tegenwoordig om de haverklap een publicatie in een A1-vaktijdschrift halen, bladen die hoog aangeschreven staan. Want vooral zo krijgt een universiteit geld in het laatje. De mogelijke gevolgen laten zich raden: haastwerk, resultaten die het liefst de hypothese bevestigen (desnoods met wat kleine aanpassinkjes), onderzoek in de exacte wetenschappen krijgt de voorkeur boven de humane en sociale wetenschappen, …

Check en dubbelcheck

De media zijn eigenlijk in hetzelfde bedje ziek. Alles moet snel, alles moet leuk, en wie een filmpje of gratis foto’s bij zijn persbericht stopt, heeft zoveel meer kans om opgepikt te worden. Vooral (nieuws)websites bulken van deze berichtjes, die evengoed de week erop door ander onderzoek onderuitgehaald kunnen worden. Genre ‘Linkshandigen zijn creatiever’, ‘Gamen maakt agressief’ of ‘Alcohol doet je langer leven’. Eos maakt zich er bij tijd en wijlen ook schuldig aan. Gelukkig zijn er nog websites zoals Nieuwscheckers, die zulke berichten grondig tegen het licht houden.

Nu zo’n grote fraudezaak aan het licht komt, krijgen wij journalisten weer een broodnodige waarschuwing van ‘check en dubbelcheck’. Kritische zin, gezond verstand en meerdere bronnen: het zijn en blijven de ijkpunten voor goede journalistiek, ook in tijden van supersnel nieuws.

En nog even voor de aardigheid: aan volgende onderzoeken werkte Diederik Stapel ook mee. Of ze vervalst zijn of waar, laat ik graag aan de onderzoekscommissie over: ‘Ook vrouwen met macht gaan vaker vreemd’, ‘Rommel op straat leidt tot racisme’, ‘Sinterklaas leert kleuters eerlijk delen’ en ‘Succes bij Trivial Pursuit hangt af van je groepsgevoel met je tegenspeler’.

Geschreven in Weirde Wetenschap | 2 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Zijn kompaan Brecht Engelin is niet alleen bioloog, maar ook een natuurfotograaf. Half augustus vertrokken ze naar het oerwoud, ze vertellen over hun belevenissen, maar vooral over de schitterende natuur, op hun blog.

En wat is er nu aan van die incaschat? Eerst de legende. In 1532 slaagde conquistador Francisco Pizarro erin om de incakeizer Atahualpa gevangen te nemen. Atahualpa overtuigde Pizarro hem vrij te laten in ruil voor een gigantische hoeveelheid goud. Dat goud werd massaal aangevoerd, maar toch executeerde Pizarro de incakeizer. Intussen was het laatste goud – 750 ton – nog onderweg. Maar toen de dragers hoorden dat hun keizer gedood was, verstopten ze hun kostbare lading in het ontoegankelijke Llanganates-gebergte. De schat werd vergeten, tot een Spaanse avonturier, Valverde, ernaartoe werd geleid door zijn incavrouw. De man nam echter maar een klein deel van de schat mee terug naar Spanje. Op zijn sterfbed beschreef hij de route naar de schat, in wat sindsdien de Derrotero de Valverde  heet (hier vind je een vertaling in het Engels). Wie op zoek gaat naar de schat, verdwijnt echter op mysterieuze wijze. Een van de schattenzoekers laat echter een gedetailleerdere schatkaart achter. In 1860 stuit de Engelse plantkundige Richard Spruce op deze kaart, én op het geschrift van Valverde. Hij publiceert beide documenten in de Journal of Royal Geographical Society. In 1866 beweert schattenjager Barth Blake dat hij de incaschat heeft gevonden. Hij neemt alleen mee wat hij dragen kan, maar ook hij komt in mysterieuze omstandigheden om het leven.

Legende of waarheid? We weten alleszins zeker dat Atahualpa bergen goud bezat – dat staat te lezen in Spaanse verslagen. Daarin staat ook dat een groot konvooi met goud onderweg was. Of Valverde echt heeft bestaan, is een open vraag. Maar zijn routebschrijving is wel te volgen als je ze tegenover moderne kaarten van de regio legt.

De kans dat de schattenjagers van de BBC op tonnen goud stoten, is klein. Ofwel lag het er simpelweg nooit, of het is al lang gevonden en weggehaald, of het is verdwenen in de jungle – door aardbevingen, verzakkingen, overstromingen of andere natuurfenomenen.

De belofte van goud maakt het programma natuurlijk extra spannend. Al zal er allicht zo ook genoeg te beleven vallen. Het Llanganates Nationaal Park in de Andes heeft een ongelooflijke biodiversiteit, en dat er twee biologen mee zijn, doet verwachten dat daar heel wat aandacht naar zal gaan. Onderweg moet het team ook allerlei moeilijkheden overwinnen: er zijn nauwelijks paden door de jungle, een hardnekkige mist belemmert het zicht, de lucht zal ijler worden en hoogteziekte zal de kop opsteken.

Vandaag is het zover: het team, dat tot nu in het Yasuni Nationaal Park verbleef, trekt nu écht de Llanganates in.

Geschreven in Weirde Wetenschap | 0 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Binnenkort is het weer zover: aan het eind van de zomer brengen we altijd een weekend in de Ardennen door met mijn schoonfamilie. En dan bedoel ik ook familie in de breedste zin van het woord: niet alleen boers en zussen, neefjes en nichtjes, maar ook tantes, ooms, en de kinderen daarvan. En niet te vergeten: de grootouders, die intussen al overgrootouders zijn van maar liefst zeven achterkleinkinderen.

Mijn kinderen hebben nog vier overgrootouders die in leven zijn. Ze zijn een stuk in de tachtig en wonen nog steeds zelfstandig samen in hun eigen huis. Zelf heb ik mijn overgrootouders nooit gekend – zelfs voor een van mijn opa’s kwam ik te laat. Niet zo verwonderlijk: wie geboren werd aan het begin van de vorige eeuw, had een gemiddelde levensverwachting van amper vijftig jaar. Wie vandaag geboren wordt, mag verwachten de tachtig te halen. 

Het mag duidelijk zijn: de levensverwachting is exponentieel gestegen. Het is vandaag bijna niet meer voor te stellen dat je op je vijftigste het loodje zou leggen en dat mensen zouden zeggen: ze was al vijftig, en ze heeft toch een mooi leven gehad, het was tijd om te gaan. Maar blijft onze levensverwachting ook stijgen? Zal ik mezelf over vijftig jaar – als ik 83 ben – nog helemaal niet oud vinden, en vinden dat ik nog minstens twintig jaar tegoed heb? Of zal ik zelfs 120 of 150 worden? 

Vuilnismannen

De geneeskunde gaat nog steeds met rasse schreden vooruit. Wie kanker krijgt, heeft steeds meer kans om de ziekte te overleven. Stents en pacemakers laten mensen met cardiovasculaire ziektes langer leven. En je kan ook zelf het heft in handen nemen, met de tot in den treure aangehaalde gezonde leefregels: niet roken (longkanker is de tweede doodsoorzaak bij mannen), genoeg bewegen en gezond eten. 

Maar uiteindelijk zullen we altijd sterven, en veel wetenschappers leggen de bovengrens van het ouder worden op 120 jaar. Ons lichaam slijt, en doet dat nadat we ons ‘nut’ hebben bewezen (lees: de leeftijd voorbij zijn dat we kinderen krijgen) tegen een razendsnel tempo. Op 120 jaar houden onze cellen sowieso op met delen, klinkt het, en is het menselijk lichaam niet meer in staat tot leven.

Al zijn er genoeg andere wetenschappers die dat tegenspreken, en de zoektocht naar het eeuwige leven is al een hele tijd geopend. De meest controversiële van het stel onsterfelijkheidszoekers is de Britse gerontoloog Aubrey de Grey. Als we het verlies van het telomeer – dat bij elke celdeling uitrafelt tot de cel zich uiteindelijk niet meer kan delen – kunnen tegengaan, is het eeuwige leven geen fantasie meer, stelt hij. En er zijn nog heel wat andere pistes.

Ons lichaam stapelt afval op binnenin, en naarmate we ouder worden, zijn we steeds minder goed in het verwerken van al dat afval. Nu blijken er bacteriën te zijn die verzot zijn op dit afval, en die zich op kerkhoven tegoed doen aan het afval in de lichamen van dode mensen. Als we die bacteriën identificeren en in het lab zetten, dan kunnen we bekijken of we ze kunnen inzetten om ook in levende lichamen voor vuilnisman te spelen, meent De Grey.

Gentherapie

Of moeten we het niet zoeken in pilletjes, maar in genetische manipulatie? Gentherapie, stamceltherapie, maar ook een doorgedreven prenatale genetische screening zou ons kunnen vrijwaren van ziektes als kanker, dementie of hart- en vaataandoeningen. Er worden immers steeds meer genen ontdekt die gelinkt worden aan allerhande aandoeningen. Zorgen we ervoor dat we de gezonde variant van die genen hebben, dan zijn we meteen van deze kwalen verlost. In één moeite door kunnen we door genetische wijzigingen voorkomen dat onze hersencellen afsterven. ‘Er zal een nieuwe mensensoort ontstaan’, zei filosoof en bio-ethicus John Harris daarover onlangs in Eos. Gedreven door een evolutie die we zelf sturen, door betere geneeskunde, meer welzijn, en door gentherapie.

Of ik dat allemaal nog zelf zal meemaken, valt sterk af te wachten. Niet alleen bestaat er een grote huiver tegenover designerbaby’s en genetische manipulatie. Maar de wetenschap hierover staat ook nog in de kinderschoenen. Het menselijk genoom is al een tijdje volledig ontcijferd, en er worden inderdaad steeds meer genetische afwijkingen geïdentificeerd die gelinkt worden aan ziektes. Maar oplossingen daarvoor zijn meestal nog niet in zicht. Bovendien is de stelling ‘één gen, één ziekte’ veel te simplistisch: bij het ontstaan van ziektes spelen gewoonlijk nog heel wat andere factoren een rol.

Hongeren

Tijd voor een paar experimenten die wél al lukten. Bij dieren, dan tenminste. In 1994 kwamen Russische wetenschappers op de proppen met hoogbejaarde muizen. Ze hadden oude muizen de hormoonklieren van jonge soortgenoten gegeven, en omgekeerd. De jonge beestjes met de oude hormoonklieren legden al gauw het loodje, maar de oude muizen leefden veel langer dan normaal. Ook de toevoeging van het hormoon melatonine aan hun drinkwater bleek toe te dragen aan hun hogere levensverwachting. Melatonine zou vrije radicalen tegengaan, die voor veroudering zorgen. 

Ook effectief is een streng dieet. Meer dan zeventig jaar geleden al ontdekten wetenschappers dat ratten, muizen, honden en ook primaten, langer leven en gezonder zijn dan hun soortgenoten als ze slechts 30 à 40 procent van hun normale voedselhoeveelheid eten. Kanker, diabetes en zelfs hersenziektes worden voorkomen. De kans dat bij mensen zich iets gelijkaardigs zou voordoen als we onszelf op een hongerdieet zetten, is dus vrij groot. We zouden meteen een derde langer leven. Die 120^ste verjaardag komt dus echt in zicht…

En uiteraard zijn er al mensen die dit uitproberen. In de Amerikaanse staat North Carolina is er zelfs al een heuse Calorie Restriction Society met adviezen en tips voor een langer (en hongerend) leven… 

Rode wijn

Leuk is anders, natuurlijk. En er zijn ook behoorlijk wat risico’s verbonden aan ondervoeding. Het moet op een andere manier kunnen, vonden twee wetenschappers aan het Massachussettes Institute of Technology (MIT). Zij ontdekten dat een streng dieet bij muizen bepaalde genen activeert die zorgen voor een langer leven en een betere gezondheid. Nu we dit weten, kunnen we mogelijk medicijnen ontwikkelen die dezelfde genen activeren. Er zijn al kandidaten: resveratrol – de stof die onder meer in rode wijn zit – blijkt hetzelfde effect te hebben. Bij wormen en muizen blijkt resveratrol te verhinderen dat zenuwcellen afsterven. 

Vol is vol

Het eeuwige leven lijkt niet binnen handbereik. Maar we mogen volgens mij wel verwachten dat de levensverwachting nog verder zal stijgen, zodat over enkele tientallen jaren honderd jaar worden meer regel dan uitzondering is. 

Sommige mensen stellen zich echter vragen bij de zoektocht naar levensverlenging. Want als we met z’n allen langer gaan leven, duiken een heleboel problemen op: vergrijzing – wie zal ons pensioen betalen? – en overbevolking, om er maar twee te noemen. We zijn al met zoveel, de aarde kan niet meer mensen aan, klinkt het.

Terechte redenen om de zoektocht stop te zetten? Ik vind van niet. Toen men begin 20^ste eeuw de penicilline uitvond, schoot de bevolkingscurve ook de hoogte in, samen met de levensverwachting. Stom idee, om dat medicijn uit te vinden? Niemand die daar vandaag zo over denkt … 

Als ik 150 word, kan ik nog eens mijmerend terugdenken aan deze dagen dat ik dacht dat ik – met wat geluk – amper 80 zou worden. Intussen een blik werpend op mijn spelende achterachterkleinkinderen in de tuin van een weekendhuis in de Ardennen …

Geschreven in Weirde Wetenschap | 0 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Klef, donker vlees dat snel bederft. De klimaatverandering heeft ook gevolgen op ons bord.

Willen we de klimaatverandering enigszins afremmen, dan kunnen we maar beter met z’n allen vegetariër worden. Een biefstukje spuit evenveel broeikasgassen in de lucht als een ritje met de auto van zeventig kilometer. Vleesconsumptie overtreft de transportsector als het op broeikasgassen aankomt.
Ook de verstokte vleeseter kan maar beter op z’n minst de auto aan de kant laten en nooit meer het vliegtuig nemen. Al was het maar om zijn culinaire genot veilig te stellen. Want de klimaatverandering heeft ook gevolgen voor het vlees op ons bord, zo blijkt uit nieuw onderzoek.
De kwaliteit van vlees hangt namelijk onder meer af van hittestress: als dieren het op weg naar het slachthuis te warm hebben, dan wordt het vlees ervan minder lekker. Varkensvlees wordt klef en bleek; steaks worden donker, magerder, minder smaakvol en ze gaan sneller bederven. Het zijn bevindingen van Neville Gregory, onderzoeker aan het Britse Royal Veterinary College. Hij bestudeert al tien jaar de effecten van temperatuur op de kwaliteit van vlees. Nu heeft hij zijn conclusies tegen het licht gehouden van de verwachte klimaatverandering, las ik in New Scientist.

HITTESTRESS
Vee krijgt al hittestress zodra het 20 graden Celsius is, varkens gaan over de rooie bij 31 graden. Wanneer een dier sterft, worden de energiereserves – onder de vorm van glycogeen – afgebroken in melkzuur. Een varken met hittestress verzuurt veel sneller dan normaal. Daardoor gaan de proteïnes van de spieren uit elkaar vallen, en dus ook de structuur van het vlees. Wat overblijft, is vlees dat lijkt op klef wit vloeipapier, zegt Gregory. Koeien met hittestress ontdoen zich al van glycogeen nog voor ze sterven, en produceren dus erg weinig melkzuur na hun dood. Hun zuurgraad blijft dus hoger dan bij varkens, de proteïnes houden water op, waardoor zuurstof het vlees niet kan binnendringen. Het zuurstofvrije vlees wordt donker.



Maar in warme, zuiderse landen, eten ze toch ook vlees? Schakel dan over op die soorten dieren, zou je zeggen. Maar dat blijkt niet echt een oplossing, zegt Gregory. Je zou bijvoorbeeld de hittetolerante zeboe (Bos taurus indicus) hier kunnen introduceren. Maar die heeft taaier vlees met minder ‘marmer’.
Natuurlijk kunnen we ook investeren in koelinstallaties, die een koele stal garanderen én koel transport naar het slachthuis. Dan verbruiken we natuurlijk nog meer energie, en draagt de vleesconsumptie nog meer bij aan de klimaatverandering. Een vicieuze cirkel?

Geschreven in Broeikas | 1 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Het wordt nog druk op de route die Charles Darwin met de Beagle aflegde. Niet alleen Dirk Draulans en consoorten varen Darwin achterna. Vanuit Frankrijk vertrekt dit weekend een nog veel ambitieuzere missie: de Tara zal in samenwerking met honderd wetenschappers drie jaar lang de gevolgen van klimaatverandering in de oceanen bestuderen.

Met veel toeters en bellen koos de namaak-Beagle op 1 september het ruime sop. Vanaf 13 (in Nederland) en 16 (in Vlaanderen) september is de reis van de clipper Stad Amsterdam te volgen op televisie.

Een wat minder mediagenieke, maar op wetenschappelijk gebied veel interessantere reis, is die van de Tara. Dit Franse zeilschip vertrekt vrijdag of zaterdag vanuit Bretagne, om drie jaar lang het spoor van Darwins trip van 1831 tot 1836 te volgen én uit te breiden. Bedoeling is tijdens de 150.000 kilometer lange tocht de effecten van de klimaatverandering op de mariene organismes in kaart te brengen. Daarvoor schakelt Tara Oceans honderd wetenschappers van over de hele wereld in. Het gaat onder meer om oceanografen, celbiologen, moleculair biologen en informatici. Die gaan uiteraard niet allemaal aan boord van het zeilschip, dat maar 36 meter lang is. Boordcomputers zullen alle relevante informatie vanuit het schip via satellieten doorsturen naar het vasteland.

Waarom de Fransen voor de route van Darwin hebben gekozen, is eerder symbolisch (en allicht ook om meer media-aandacht te vangen). ‘De evolutie van alle leven begon in zee’, legt Eric Karsenti, de wetenschappelijk leider van de expeditie, uit in het volgende filmpje. ‘In de oceanen ontstonden de eerste organismen van de aarde. Er was nog geen zuurstof, en ze gebruikten chemische energie om te overleven en zich te reproduceren. Met de energie van zon en water produceerden ze zuurstof.’ En die zuurstof heeft ervoor gezorgd dat wij hier vandaag op de aardbol rondlopen.

PLANKTON
Mariene micro-organismen zijn goed voor 90 procent van de biomassa in de oceanen. Ze absorberen de meerderheid van de koolstofdioxide in de atmosfeer en produceren de helft van de zuurstof in de lucht. Tara Oceans zal deze wolken van minuscule flora en fauna bestuderen. ‘We brengen de impact in beeld die de opwarming heeft op de micro-organismen en bestuderen de gevolgen voor de koolstof- en zuurstofcyclus. Daardoor zullen we de huidige klimaatmodellen kunnen verbeteren met tot nog toe onbekende data.’Sommige soorten zullen zich beter voelen in het warmere water, andere zullen daarentegen uitsterven of migreren naar koudere regionen. De effecten op plankton en andere micro-organismen hebben overigens niet alleen gevolgen voor de globale koolstofopname en zuurstofproductie. Deze minidiertjes en –plantjes staan ook aan de basis van de voedselketen. Als de klimaatverandering rampzalige gevolgen heeft voor hen, dan zullen die zich ook doortrekken naar de rest van het leven in de oceanen.

Tara zal een leemte invullen in de wetenschappelijke kennis. Over (het leven in) de oceanen is nog niet veel bekend. Vooral de diepzee is immers moeilijk te bestuderen. De afgelopen jaren is echter gesofisticeerdere apparatuur ontwikkeld.

SMELTEND PAKIJS
De Tara vertrekt dus vrijdag of zaterdag vanuit Lorient in Bretagne, om op 11 september via de Golf van Biskaje in Lissabon aan te meren. Vandaar gaat het naar de Middellandse Zee, de Indische, Stille en Atlantische Oceaan en naar het Noord- en Zuidpoolgebied.

Om de twee dagen ligt de Tara acht uur lang stil en wordt allerlei apparatuur van boord gegooid. Het gaat zowel om de modernste sensoren die in de oceaan kunnen afdalen in autonome onderzoeksrobots als om traditionele netten. Hoe het allemaal in zijn werk gaat, legt Gaby Gorsky, coördinator van Tara Oceans, uit in volgend filmpje.

De Tara is met de Darwinreis overigens niet aan haar proefstuk toe. Tussen 2006 en 2008 trok het zeilschip al naar de Arctische wateren, om het smeltende zee-ijs tussen Siberië en Groenland in kaart te brengen. De bemanning liet zich vastvriezen in het ijs, om er twee jaar lang observaties te doen. De wetenschappelijke resultaten van de expeditie kan je vinden via de website van Tara Oceans. Je kan er uiteraard ook de nieuwe expeditie op de voet volgen, en vindt er alle mogelijke achtergrondinformatie, filmpjes en een logboek van de reis.

Geschreven in Broeikas | 0 Reacties | Vaste link | Afdrukken

De warme dagen blijven zich maar aan elkaar rijgen. Airco in de auto en op kantoor is dan geen overbodige luxe. Of wel? Want diezelfde airco zorgt er mee voor dat de aarde opwarmt. Tenzij die airco op zonne-energie werkt ...

Je kan vandaag geen auto meer kopen of er zit airco in en kantoren waar je nog gewoon het raam moet openzetten om wat frisse lucht binnen te krijgen, zijn tegenwoordig een zeldzaamheid geworden. Ook in de moderne trein kan het raampje al tijden niet meer open. Heerlijk toch, die airco? Ja, maar al die koelinstallaties dragen er helaas toe bij dat er in de toekomst nog meer hittegolven op ons afkomen. Het zijn energieslurpers: op warme dagen is in de Verenigde Staten dertig procent van het elektriciteitsverbruik toe te schrijven aan airco-installaties, aan de Franse Côte d’Azur is dat op zomermiddagen soms veertig procent. In auto’s zorgt de airco voor een brandstofverbruik dat tot tien procent hoger ligt. Bovendien bevatten de koelmiddelen in airco’s erg straffe broeikasgassen: bij een lek komen die in de atmosfeer terecht en doen ze die tot tweeduizend keer sneller opwarmen dan CO2.

We horen het al komen: de 'ecofreaks' willen dat we de airco afschaffen en een lekker potje zweten als het buiten dertig graden is. Allemaal goed en wel als je thuis bent, maar om nu met een zweetgeur op een belangrijke vergadering aan te komen, of je collega’s elke dag de aanblik te bieden op je ‘okselvijvers’: mij niet gezien!

ZON ZORGT VOOR KOELTE
Airco op zonne-energie kan dé oplossing zijn. Het klinkt misschien tegenstrijdig: die zon die de thermometer buiten tot meer dan dertig graden doet stijgen, zorgt binnen voor een heerlijke koelte. Maar anderzijds is het ook logisch: we hebben airco nodig als de zon fel schijnt, en dan kan ze net het meeste energie leveren.

Plannen voor airco op zonne-energie zijn er al lang, mathematische modellen en prototypes ook. Maar de bedrijven die ook werkelijk een koelinstallatie op zonne-energie hebben, zijn waarschijnlijk op één hand te tellen. Ik heb er in elk geval geen gevonden. Maar daar komt mogelijk verandering in, las ik in een artikel in de LA Times. Niet verwonderlijk, eigenlijk, dat het nieuws uit Californië komt, toch dé kweekvijver voor nieuwe (groene) technologie. En over hittegolven kunnen ze daar ook wel meespreken. Het bedrijf SoCal Gas Co. heeft zonnespiegels op zijn dak geïnstalleerd om zijn kantoren af te koelen. De ingenieurs van het energiebedrijf testen er twee systemen (een Hawaïaans en een Brits) die spiegels gebruiken om zonlicht te concentreren in buizen waarin water circuleert. Het opgewarmde water levert de energie voor de warmtepomp, die het water voor de airco afkoelt. Computergestuurde ‘speurders’ zorgen ervoor dat de spiegels gedurende de dag meebewegen met de zon. Als er geen zon is – ’s nachts bijvoorbeeld – gebruiken de twee systemen gas als backup.



De technologie is niet alleen een stuk milieuvriendelijker dan de gasgestookte of elektrische airco’s, maar kan ook een slok op de borrel schelen in de portemonnee. Volgens SoCal Gas kunnen bedrijven die overschakelen op deze groene airco tot zestig procent besparen. Het scheelt natuurijk in de energierekening, maar hoe duur zijn die groene airco’s in aankoop? De prototypes die op het dak van SoCal Gas staan, zijn goed voor een prijskaartje van 200.000 dollar per stuk, inclusief spiegels, buizen en ‘speurders’. Dat is volgens het energiebedrijf ongeveer evenveel als het traditionele klimaatsysteem dat het nu gebruikt voor zijn ruim 4.000 vierkante meter grote kantoorgebouw. Het gaat er prat op de prijs voor de ‘groene airco’ minstens met de helft naar beneden te halen voor die op de markt komt over een jaar of twee. Ze hebben alvast één grote vis die geïnteresseerd is: Coca Cola volgt de tests van SoCal Gas op de voet, om te bekijken of het de zonne-airco kan installeren in zijn bottelfabrieken in Zuid-Californië.

Als afsluiter een filmpje over zo’n airco op zonne-energie. De pet met ventilator op zonnepanelen krijg je er gratis bij ...

Geschreven in Broeikas | 4 Reacties | Vaste link | Afdrukken

Toch wel even geschrokken deze week. Blijkbaar eten we met z’n allen cyanide op. En de klimaatverandering kan onze voedingsgewassen in echte gifbommen veranderen.

Zowat zestig procent van alle gewassen bevatten cyanogene glycosiden, chemicaliën die, als de bladeren gekauwd of geplet worden, cyanidegas of blauwzuur vrijgeven. Gelukkig worden wij daar niet ziek van: we kunnen de cyanide verwerken als we tegelijk maar genoeg proteïnen binnenkrijgen.

Australische wetenschappers hebben nu uitgezocht wat er gebeurt met maniok, een knolgewas dat van die cyanogene glycosiden bevat, zowel in de bladeren als in de wortels. Bij een hoger CO2-niveau blijkt het evenwicht tussen proteïnes en gifstoffen zoek. Ze lieten maniok groeien bij een CO2-niveau van 360 ppm, 550 ppm en 710 ppm. Die ppm staat voor parts per million – het aantal CO2-moleculen per miljoen moleculen droge lucht, dus zonder waterdamp. Vandaag zitten we aan gemiddeld 390 ppm. Volgens het internationaal klimaatpanel IPCC komen we tegen 2050 uit op 500 ppm, tenzij we drastische actie ondernemen. Dat komt overeen met een temperatuurstijging van drie graden Celsius.

VERGIFTIGING
Hoe meer CO2, hoe meer cyanide er in de maniokbladeren te vinden was en hoe minder eiwitten. Volgens de onderzoekers loopt iedereen die grotendeels op maniok is aangewezen, een risico op cyanidevergiftiging. Nu al is het eten van rauwe maniok gevaarlijk. Je kunt er de ziekte konzo aan overhouden – een vorm van chronische cyanidevergiftiging, met hersenschade en verlamming tot gevolg. Maar er was ook goed nieuws. Het gifniveau in de maniokknollen, die het meest gegeten worden, steeg niet – in tegenstelling tot dat in de bladeren.

Jammer genoeg bleek ook dat de plant niet goed groeit met meer CO2 in de lucht, hoewel algemeen wordt aangenomen dat planten het beter doen bij een hoger CO2-gehalte – ze hebben immers koolstofdioxide nodig om die via fotosynthese om te zetten in koolhydraten. Bij een niveau van 710 ppm daalde het aantal knollen aan de plant met de helft.

Vandaag zijn zowat 750 miljoen mensen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika afhankelijk van maniok als basisvoedsel. Tegen 2050 zal dat aantal zijn opgelopen tot een miljard. Ze gebruiken de zetmeelrijke knollen om bloem te maken, de bladeren worden soms als een soort spinazie bereid. Tapioca en fufu worden gemaakt van maniokbloem, een typisch Congolees gerecht met maniokbladeren (saka saka) is moambe.

Het zou erg jammer zijn als we die gerechten moeten missen. Voor ons jammer, voor veel Afrikanen dreigt een rampscenario als er niet snel nieuwe manioksoorten worden ontwikkeld die ‘resistent’ zijn tegen meer CO2. De onderzoekers richten zich nu overigens op andere gewassen met cyanogene glycosiden. We mogen hopen dat daar vrolijkere resultaten uit de bus komen.

Geschreven in Broeikas | 0 Reacties | Vaste link | Afdrukken

De laatste werkdag vandaag, en dus is een ‘afscheidsblog’ op zijn plaats. Geen echt afscheid: de titel zegt het al – ik ga er vier maanden tussenuit voor bevallingsverlof. En wat is dan toepasselijker als uitzwaaiblog dan wat ‘weirde’ wetenschappelijke weetjes over baby’s? Ze zien er zo hulpeloos uit, maar zelfs een pasgeboren baby is een uiterst complex wezentje met ongelooflijk veel aangeboren instincten.

MAMA!

De band tussen moeder en kind wordt verbazend snel opgebouwd. Onderzoek heeft uitgewezen dat een baby 45 uur na zijn geboorte (dat zijn nog geen twee dagen!) zijn moeder al kan herkennen aan haar geur. Ook omgekeerd werkt dat trouwens. Experimenten met geblinddoekte moeders wijzen uit dat een moeder haar kind uit een rij baby’s kan ruiken. En een krijsende baby kan voor een buitenstaander altijd hetzelfde klinken: een moeder herkent het geluid van haar kind en wordt alleen daardoor wakker. Erg handig toen onze voorouders nog allemaal op een kluitje woonden. En als je vandaag maar een slecht geïsoleerd wandje ver van je kroostrijke buren zit...

BABY GEEFT BORSTVOEDING

Bij vier tot vijf procent van de pasgeboren baby’s lekt er melk uit de tepels, zowel bij jongens als meisjes. Ze hebben onder de tepel een klein borstknobbeltje, dat na een paar weken spontaan weer verdwijnt. Schuldige daarvoor zijn de hormonen van de moeder. Tijdens de zwangerschap dringen die hormonen door tot in het bloed van de baby, en het duurt een paar dagen voor die ze weer kwijt raakt.

ROCK'N'ROLL BABY

Baby’s van een paar maanden oud en peuters bewegen maar wat graag op muziek of beginnen in hun handjes te klappen zodra ze een liedje horen. Nieuw onderzoek heeft aangetoond dat dat ritmegevoel niet aangeleerd is, door bijvoorbeeld baby’s ritmisch te wiegen, maar aangeboren. Uit experimenten bij slapende baby’s van een paar dagen oud – die elektroden op hun hoofd kregen geplakt – blijkt dat pasgeborenen verbaasd reageren als een drumsolo in een rockliedje plots onderbroken wordt. Volgens de onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam speelde het aangeboren ritmegevoel wellicht een rol bij het ontstaan van muziek.

WATERWONDER

Nog voor hij kan lopen, kruipen of zelfs maar zijn hoofd optillen, kan een baby al zwemmen. Onder water dan nog! Een baby die met het gezicht naar beneden voorzichtig in het water wordt losgelaten, houdt automatisch zijn adem in en begint te bewegen alsof hij zwemt. Het is geen overblijfsel van zijn verblijf in de baarmoeder: de baby gebruikt zijn longen dan nog niet, en er is sowieso geen plaats om te zwemmen. Mogelijk hebben wij het vermogen om onder water te zwemmen overgeërfd van onze heel verre voorouders die meer aan het water waren gebonden dan wij.

Hierbij wel een ‘don’t try this at home’-waarschuwing. Je kan het zelf proberen, maar waakzaamheid is geboden. En een zwembad is geen ideale omgeving voor zo’n jong baby’tje: het houdt zijn ogen wijd open onder water en als dat vol chloor zit, is dat toch af te raden. Hun onderwaterzwemvermogen raken baby’s na drie à vier maanden weer kwijt.

PAPA OF DADDY?

Nog zo’n verbazingwekkend kunstje van baby’s is het vermogen om de ene taal van de andere te onderscheiden, nog voor hij er ook maar een woord van begrijpt, laat staan zelf spreekt. Experimenten met baby’s van vier maanden oud tonen aan dat ze niet alleen aan de klank kunnen horen of er van taal wordt geswitcht, maar ook enkel aan visuele factoren. Onderzoekers lieten enkele proefkonijnen naar opnames kijken zonder geluid van volwassenen die Engels en Frans praatten. Zowel de kinderen uit tweetalige als die uit eentalige gezinnen, konden het verschil opmerken tussen beide talen. Dat vermogen, dat waarschijnlijk aangeboren is, gaat na acht maanden verloren bij kinderen die maar in één taal worden opgevoed.

Nog meer wetenschappelijk verantwoorde babyweetjes? Interessant boek hierover (dat al inspiratie leverde voor deze post) is Baby van Desmond Morris (Kosmos, 2008)

Geschreven in Weirde Wetenschap | 2 Reacties | Vaste link | Afdrukken